মহাভাৰতৰ
আৰ্থ-ৰাজনৈতিক দর্শন
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
উত্তৰ: মহাভাৰতত ৰজাৰ প্রধান কর্তব্য হৈছে ধৰ্ম ৰক্ষা আৰু প্ৰজাৰ কল্যাণ নিশ্চিত কৰা।
উত্তৰ : এখন ৰাজ্যত আইন প্রণয়ন, কার্যকৰী আৰু ন্যায় প্রদানৰ সমগ্ৰ ব্যৱস্থ্যক শাসন ব্যৱস্থা বোলে।
উত্তৰঃ মহাভাৰতত দণ্ডনীতি বুলিলে সমাজত শৃংখলা ৰক্ষাৰ বাবে ৰজাই ন্যায়সংগত শাস্তি প্রয়োগ কৰা নীতিক বুজোৱা হয়।
উত্তৰঃ সমতা, ন্যায় আৰু স্বাধীনতাই আইন শাসন ভিত্তি।
উত্তৰঃ আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ন্যায় প্রতিষ্ঠা আৰু সামাজিক শৃংখলা ৰক্ষা কৰা।
উত্তৰঃ দণ্ডনীতিৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে অন্যায় দমন কৰি সমাজত ন্যায় আৰু শৃংখলা স্থাপন কৰা।
উত্তৰঃ ভগবদ্গীতাত লোকসংগ্ৰহ ধাৰণাটো কৰ্মযোগৰ সৈতে গভীৰভাবে জড়িত। গীতাত কোৱা হৈছে যে যদিও জ্ঞানী ব্যক্তিৰ বাবে কৰ্মৰ কোনো ব্যক্তিগত প্রয়োজন নাথাকে, তথাপিও তেওঁলোকৰ কৰ্ম লোকসংগ্ৰহৰ বাবে অত্যাৱশ্যক। কৃষ্ণে অর্জুনক বুজাইছে যে সমাজৰ নেতৃত্বস্থানীয় ব্যক্তিসকলৰ আচৰণ অনুসৰণ কৰিয়েই সাধাৰণ মানুহে জীৱন পথ নিৰ্ধাৰণ কৰে। সেয়ে কর্ম ত্যাগ কৰিলে সমাজত কর্মবিমুখতা বৃদ্ধি পায়। লোকসংগ্ৰহৰ অৰ্থ হৈছে সমাজৰ মঙ্গলৰ বাবে নিঃস্বার্থ কর্ম কৰা। এই কৰ্মৰ লক্ষ্য ব্যক্তিগত ফল লাভ নহয়, বৰঞ্চ সমাজত নৈতিকতা আৰু শৃংখলা বজাই ৰখা। গীতাৰ এইদৃষ্টিভংগীয়ে লোকসংগ্রহক এক সামাজিক দায়িত্ব হিচাপে প্রতিষ্ঠা কৰিছে।
৪। মহাভাৰতত দণ্ডনীতিৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
আইন বুলিলে সমাজত সকলো নাগৰিকে মানি চলিব লগা বাধ্যতামূলক
নিয়ম আৰু বিধানসমূহক বুজোৱা হয়। এই নিয়মসমূহ সমাজৰ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ লগতে
নাগৰিকৰ অধিকাৰ আৰু দায়িত্ব নির্ধাৰণ কৰে। আইন কেৱল নিষেধ আৰু শাস্তিৰ ব্যৱস্থা
নহয়, বৰঞ্চ
ই ন্যায় প্রতিষ্ঠা আৰু সামাজিক শৃংখলা ৰক্ষাৰ এক উপায়। আইনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে
সমাজত সমতা, ন্যায়
আৰু শান্তি বজাই ৰখা। আইন নাগৰিকৰ স্বাধীনতাক সম্পূৰ্ণৰূপে হ্রাস কৰাৰ বাবে নহয়, বৰঞ্চ সকলোৰে
স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে প্রণীত কৰা হয়।
শাসন ব্যৱস্থা হৈছে এখন ৰাজ্য বা সমাজত আইন প্রণয়ন, কাৰ্যকৰী আৰু
ন্যায় প্ৰদানৰ সমগ্র প্রক্রিয়া। শাসন ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰই নিজৰ কর্তৃত্ব
প্রয়োগ কৰে আৰু সমাজত শৃংখলা বজাই ৰাখে। শাসন ব্যৱস্থা অবিহনে আইন কেৱল কাগজত
সীমাবদ্ধ হৈ থাকে আৰু বাস্তৱ জীৱনত কোনো প্রভাৱ পেলাব নোৱাৰে। আনহাতে আইন অবিহনে
শাসন ব্যৱস্থা শক্তিৰ অপব্যৱহাৰৰ মাধ্যমত পৰিণত হ'ব পাৰে। সেয়ে আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থা একে আনৰ পৰা বিচ্ছিন্ন
নহয়; ইহঁত
পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক।
আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ স্বৰূপ বুজিবলৈ প্ৰথমে আইনৰ শাসনৰ
ধাৰণাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। আইনৰ শাসন মানে সকলো ব্যক্তি, শাসক হ'লেও, একে আইনৰ অধীনত
থাকিব লাগিব। এই নীতিয়ে ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰে আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত
কৰে।
আইনৰ শাসন অবিহনে শাসন স্বেচ্ছাচাৰী হৈ পৰে আৰু ন্যায় লোপ
পায়। সেয়ে আধুনিক গণতান্ত্রিক সমাজত আইনৰ শাসনক শাসন ব্যৱস্থাৰ মূখ্য নীতি হিচাপে
গ্রহণ কৰা হৈছে।
ন্যায়সংগত শাসন ব্যৱস্থাই নাগৰিকৰ আস্থা বৃদ্ধি কৰে আৰু
সমাজত শান্তিপূর্ণ সহাৱস্থান নিশ্চিত কৰে। ন্যায় অবিহনে আইন কেৱল দমনমূলক ব্যৱস্থা
হৈ পৰে।
আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব সমাজৰ প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতেই
পৰিলক্ষিত হয়। সামাজিক জীৱনত আইন মানুহৰ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু সংঘাত ৰোধ কৰে।
যদি সমাজত আইন নাথাকে, তেন্তে
শক্তিশালী লোকে দুর্বলক দমন কৰিব আৰু অৰাজকতা সৃষ্টি হ'ব।
আইন দুৰ্বলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে আৰু সকলোকে একে মানদণ্ডত
স্থাপন কৰে। এই সমতাৰ নীতিয়েই সামাজিক ন্যায়ৰ আধাৰ।
ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব অতি
বেছি। শাসকসকলে নিজৰ ক্ষমতা আইনৰ সীমাৰ ভিতৰত ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। আইন শাসকৰ
ক্ষমতাক সীমাবদ্ধ কৰে আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। যদি শাসন আইনৰ অধীনত নহয়, তেন্তে
স্বেচ্ছাচাৰিতা বৃদ্ধি পায় আৰু গণতন্ত্র ব্যাহত হয়। সেয়ে গণতান্ত্রিক শাসন
ব্যৱস্থাত আইনক সর্বোচ্চস্থান দিয়া হয়।
অর্থনৈতিক ক্ষেত্রতো আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থা অত্যন্ত
গুৰুত্বপূৰ্ণ। সম্পত্তিৰ অধিকাৰ,
বাণিজ্য, কৰ
ব্যৱস্থা আৰু শ্রম অধিকাৰ এই সকলোবোৰ আইনৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্রিত হয়। সুদৃঢ় আইন আৰু
দক্ষ শাসন ব্যৱস্থা নাথাকিলে অর্থনৈতিক শোষণ বৃদ্ধি পায় আৰু বৈষম্য গভীৰ হয়। আইন
আৰু শাসন ব্যৱস্থাই অর্থনৈতিক ন্যায় নিশ্চিত কৰি সমাজৰ সামগ্রিক উন্নয়নত সহায় কৰে।
আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ
ক্ষেত্ৰতো অতি উল্লেখযোগ্য। জীৱনৰ অধিকাৰ,
স্বাধীন মতপ্রকাশ, সমতাৰ
অধিকাৰ আৰু ন্যায় লাভৰ অধিকাৰ এই সকলো মানৱ অধিকাৰ আইনৰ জৰিয়তে সুৰক্ষিত হয়। শাসন
ব্যৱস্থাই এই আইনসমূহ কাৰ্যকৰী কৰি নাগৰিকক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। যদি শাসন ব্যৱস্থা
দুর্বল বা পক্ষপাতিত্বমূলক হয়,
তেন্তে মানৱ অধিকাৰ কেৱল তাত্ত্বিক ধাৰণাত সীমাবদ্ধ হৈ থাকে।
আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ নৈতিক দিশটোও গুৰুত্বপূৰ্ণ। যদিও
আইন বাধ্যতামূলক, তথাপিও
শাসন ব্যৱস্থাই নৈতিকতা অৱলম্বন নকৰিলে ই নিষ্ঠুৰ আৰু অমানবীয় হৈ পৰিব পাৰে। নৈতিক
শাসনে জনকল্যাণ, ন্যায়
আৰু মানবিক মূল্যবোধক অগ্রাধিকাৰ দিয়ে। নৈতিকতা আৰু আইন একেলগে থাকিলেই শাসন
ব্যবস্থা সঠিকভাৱে কাৰ্যকৰী হয়।
আধুনিক যুগত আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব অধিক বৃদ্ধি
পাইছে। বিশ্বায়ন, প্রযুক্তিগত
উন্নয়ন আৰু সমাজৰ জটিলতাৰ লগে লগে নতুন নতুন সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে।
এই সমস্যাসমূহ সমাধান কৰিবলৈ আধনিক, ন্যায়সংগত আৰু
দায়বদ্ধ শাসন ব্যবস্থা প্রয়োজন। আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থা সমাজৰ পৰিবৰ্তনৰ সৈতে খাপ
খুৱাই চলিব লাগিব।
শেষত ক'ব পাৰি
যে আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থা মানৱ সমাজৰ মূখ্য আধাৰ। আইন সমাজক ন্যায় আৰু শৃংখলাৰ পথত
ৰাখে আৰু শাসন ব্যৱস্থাই এই আইনসমূহ কার্যকৰী কৰি সমাজক স্থিতিশীল কৰে। আইন অবিহনে
শাসন স্বেচ্ছাচাৰী হয় আৰু শাসন অবিহনে আইন নিষ্ক্রিয়। সেয়ে দুয়োটা একেলগে থাকিলেই
ন্যায়সংগত, শান্তিপূর্ণ
আৰু উন্নত সমাজ গঢ়ি তোলা সম্ভৱ। আইন আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ সঠিক প্রয়োগেই মানৱ
সভ্যতাক সুশৃংখল আৰু মানৱিক দিশত আগবাঢ়ি নিয়া মূল শক্তি।
উত্তৰ: লোকসংগ্ৰহ ভাৰতীয় সামাজিক আৰু নৈতিক চিন্তাধাৰাৰ এক অতি গভীৰ আৰু বিস্তৃত ধাৰণা। এই ধাৰণাই ব্যক্তিক সমাজৰ পৰা বিচ্ছিন্ন একক সত্তা হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ সমাজৰ এক দায়িত্বশীল অংগ হিচাপে গণ্য কৰে। লোকসংগ্ৰহৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সমাজৰ সামুহিক কল্যাণ, সামাজিক শৃংখলা আৰু নৈতিক স্থিতিশীলতা বজাই ৰখা। এই ধাৰণাৰ সামাজিক, নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক গুরুত্ব অতি বিস্তৃত।
সামাজিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা লোকসংগ্ৰহ সমাজৰ ঐক্য আৰু
স্থিতিশীলতার এক মুখ্য আধাৰ। সমাজ বিভিন্ন ব্যক্তি, শ্ৰেণী আৰু গোষ্ঠীৰ সমষ্টি। যদি প্রতিজন ব্যক্তি কেবল নিজৰ
স্বাৰ্থৰ কথাই চিন্তা কৰে,
তেন্তে সমাজ ভাঙি পৰে। লোকসংগ্রহ ব্যক্তিক নিজৰ কৰ্মৰ সামাজিক প্ৰভাৱৰ কথা
ভাবিবলৈ শিকায়। ই সহযোগিতা,
পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু সামাজিক দায়িত্ববোধ বৃদ্ধি কৰে। এই গুণসমূহ অবিহনে
কোনো সমাজেই সুস্থভাবে টিকি নাথাকে।
নৈতিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা লোকসংগ্রহ অতি গুৰুত্বপূর্ণ।
লোকসংগ্রহে ব্যক্তিক নিঃস্বার্থতা,
ত্যাগ আৰু কৰ্তব্যবোধৰ শিক্ষা দিয়ে। আধুনিক সমাজত নৈতিক অৱক্ষয়, স্বাৰ্থপৰতা
আৰু দায়িত্বহীনতাৰ সমস্যা বৃদ্ধি পাইছে। লোকসংগ্ৰহৰ আদর্শই এই সমস্যাসমূহৰ
বিৰুদ্ধে এক নৈতিক বিকল্প আগবঢ়ায়। ই ব্যক্তি নিজকে সমাজৰ সেৱক হিচাপে ভাবিবলৈ
শিকায়। এই নৈতিক দৃষ্টিভংগীয়ে সমাজত বিশ্বাস আৰু সম্ভাব বজাই ৰাখে।
লোকসংগ্ৰহৰ ৰাজনৈতিক গুৰুত্বো অতি উল্লেখযোগ্য। শাসন
ব্যবস্থা সুস্থ থাকিবলৈ হ'লে
শাসকসকলক কেৱল ক্ষমতাৰ লালসাবে নহয়,
জনকল্যাণৰ মনোভাৱেৰে কাম কৰিব লাগিব। লোকসংগ্ৰহৰ আদৰ্শ অনুসাৰে শাসকসকলে নিজৰ
ব্যক্তিগত স্বার্থ ত্যাগ কৰি সমাজৰ মঙ্গলৰ বাবে কৰ্ম কৰিব লাগে। এই আদৰ্শ ৰাজধৰ্মৰ
সৈতে গভীৰভাৱে সম্পর্কিত। যি শাসকে লোকসংগ্ৰহৰ নীতি অনুসৰণ কৰে, তেওঁৰ শাসন
ন্যায়সংগত আৰু জনমুখী হয়।
লোকসংগ্ৰহৰ ধাৰণাই নেতাসকলৰ আদৰ্শগত ভূমিকাক গুৰুত্ব দিয়ে।
সমাজৰ নেতৃত্বস্থানীয় ব্যক্তি যদি দায়িত্বশীল আৰু নিঃস্বার্থ হয়, তেন্তে সমাজো
সেই পথেই আগবাঢ়ে। ইয়াৰ বিপৰীতে যদি নেতা স্বাৰ্থপৰ আৰু ভোগবাদী হয়, তেন্তে সমাজত
নৈতিক অবক্ষয় অনিবার্য। সেয়ে লোকসংগ্ৰহৰ আদৰ্শ ৰাজনৈতিক নেতৃত্বৰ বাবে এক নৈতিক
মানদণ্ড স্থাপন কৰে।
আধুনিক গণতান্ত্রিক সমাজত লোকসংগ্ৰহৰ প্ৰাসংগিকতা অধিক
বৃদ্ধি পাইছে। গণতন্ত্র কেৱল অধিকাৰভিত্তিক ব্যৱস্থা নহয়, ই
দায়িত্বভিত্তিক ব্যৱস্থাও। নাগৰিকসকলে নিজৰ অধিকাৰ উপভোগ কৰাৰ লগতে সামাজিক
দায়িত্ব পালন কৰিব লাগে। ভোটদান,
আইন মানি চলা, সামাজিক
সম্প্রীতি বজাই ৰখা এই সকলোবোৰেই লোকসংগ্ৰহৰ আধুনিক রূপ। এই দৃষ্টিভংগীয়ে
গণতন্ত্রক কেৱল ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা নহয়,
এক নৈতিক জীৱন পদ্ধতি হিচাপে প্রতিষ্ঠা কৰে।
লোকসংগ্ৰহৰ ধাৰণাই সামাজিক ন্যায়ৰ ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্বপূর্ণ
ভূমিকা পালন কৰে। সমাজৰ দুৰ্বল আৰু বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ কল্যাণৰ কথা চিন্তা কৰাটো
লোকসংগ্ৰহৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ। যদি সমাজৰ শক্তিশালী অংশই কেৱল নিজৰ সুবিধাৰ কথাই
ভাবে, তেন্তে
বৈষম্য বৃদ্ধি পায়। লোকসংগ্রহে এই বৈষম্য হ্রাস কৰি সামাজিক সমতা স্থাপন কৰাত সহায়
কৰে।
শেষত ক'ব পাৰি
যে লোকসংগ্রহ কেবল আধ্যাত্মিক বা দার্শনিক ধাৰণা নহয়, বৰঞ্চ ই এক
গভীৰ সামাজিক, নৈতিক
আৰু ৰাজনৈতিক আদর্শ। এই ধাৰণাই ব্যক্তিগত কর্মক সমাজৰ কল্যাণৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে
আৰু সমাজক স্থিতিশীল, ন্যায়সংগত
আৰু নৈতিক কৰি তোলে। আধুনিক যুগতো লোকসংগ্ৰহৰ আদৰ্শ সমাজৰ বিভিন্ন সমস্যাৰ এক
শক্তিশালী সমাধান ৰূপে প্রাসংগিক হৈ আছে।
মহাভাৰতৰ মতে সমাজ স্বাভাবিকভাবে সদায় সুশৃংখল হৈ নাথাকে।
মানুহৰ ভিতৰত লোভ, অহংকাৰ, হিংসা আৰু
স্বাৰ্থৰ প্ৰবৃত্তি থাকে। এই প্রবৃত্তিসমূহ নিয়ন্ত্রণ নকৰিলে সমাজত শক্তিশালী লোকে
দুৰ্বলক শোষণ কৰে আৰু অৰাজকতা সৃষ্টি হয়। এই পৰিস্থিতিত দণ্ডনীতিৰ প্ৰয়োজন দেখা
দিয়ে। মহাভাৰতত স্পষ্টভাৱে কোৱা হৈছে যে দণ্ড সমাজৰ ৰক্ষাকর্তা। দণ্ড অবিহনে ধর্মো
টিকি নাথাকে আৰু সমাজ ধ্বংসৰ দিশে আগবাঢ়ে। সেয়ে দণ্ডক ৰাষ্ট্ৰৰ এক মৌলিক স্তম্ভ
হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে।
তথাপিও মহাভাৰতত দণ্ডনীতি অন্ধ বা নিষ্ঠুৰ শাস্তি ব্যৱস্থা
হিচাপে প্ৰচাৰ কৰা হোৱা নাই। দণ্ডনীতিৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ন্যায় প্রতিষ্ঠা কৰা, ভয় সৃষ্টি কৰা
নহয়। দণ্ডৰ লক্ষা দোষীক শাস্তি দি প্রতিশোধ লোৱা নহয়, বৰঞ্চ সমাজক
অন্যায়ৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা আৰু দোষীক সঠিক পথলৈ অনা। এই দৃষ্টিভংগীয়ে
দণ্ডনীতিক শাস্তিমূলক নহয়,
সংশোধনমূলক ৰূপত উপস্থাপন কৰিছে।
মহাভাৰতত দণ্ডনীতি ধৰ্মৰ অধীনস্থ বুলি স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে।
দণ্ড যদি ধৰ্মৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয়,
তেন্তে ই অত্যাচাৰৰ ৰূপ লয়। সেয়ে ৰজাই দণ্ড প্রয়োগ কৰাৰ সময়ত ধৰ্ম, ন্যায় আৰু
বিবেকৰ আশ্রয় ল'ব
লাগে। ধর্মবিহীন দণ্ড সমাজৰ বাবে বিপজ্জনক বুলি মহাভাৰতত সতৰ্ক কৰা হৈছে। এই
চিন্তাধাৰাই দণ্ডনীতিৰ ওপৰত এক নৈতিক সীমা আৰোপ কৰিছে। ৰজাই নিজৰ ক্ষমতা ব্যক্তিগত
স্বাৰ্থ পূৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। দণ্ডনীতিৰ বৈধতা ৰজাৰ ক্ষমতাত নহয়, বৰঞ্চ ধৰ্মত
নিহিত।
মহাভাৰতত ৰজাক দণ্ডনীতিৰ প্ৰধান বাহক হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে।
ৰজা সমাজব সর্বোচ্চ ন্যায়কর্তা। তেওঁ দণ্ড প্রয়োগত পক্ষপাতিত্ব কৰিব নালাগে। ধনী
বা শক্তিশালী হ'লেও
দোষী হ'লে
দণ্ড পাব লাগিব আৰু দুৰ্বল বা গৰিব হ'লেও
নির্দোষী হ'লে
সুৰক্ষা পাব লাগিব। এই সমতাৰ ধাৰণাই মহাভাৰতৰ দণ্ডনীতিক অতি আধুনিক কৰি তোলে ৰজাই
দণ্ড প্রয়োগ কৰাৰ আগতে দোষৰ প্রকৃতি,
দোষীৰ পৰিস্থিতি আৰু সমাজৰ কল্যাণ বিবেচনা কৰিব লাগে বুলি কোৱা হৈছে।
ভীষ্ম,
বিদুৰ আৰু অন্যান্য জ্ঞানী পুৰুষসকলে মহাভাৰতত ৰজাক দণ্ডনীতি সম্পর্কে উপদেশ
দিছে। বিদুৰ নীতিত দণ্ডনীতিৰ নৈতিক দিশ বিশেষভাবে উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁ কয় যে
দণ্ড যদি ন্যায়সংগত হয়,
তেন্তে ই সমাজক ৰক্ষা কৰে,
কিন্তু অন্যায় দণ্ডে ৰজাক ধ্বংসৰ দিশে লৈ যায়। এই উপদেশে দণ্ডনীতিক ৰজাৰ
ব্যক্তিগত ক্ষমতাৰ ওপৰত নহয়,
নৈতিক দায়িত্বৰ ওপৰত স্থাপন কৰিছে।
মহাভাৰতত দণ্ডনীতিৰ অভাৱৰ পৰিণতিৰো বৰ্ণনা পোৱা যায়। কৌৰৱৰ
শাসন ব্যৱস্থাত দণ্ডনীতিৰ ন্যায়সংগত প্রয়োগ নথকাৰ ফলত অন্যায়, ষড়যন্ত্র আৰু
শোষণ বৃদ্ধি পায়। দুৰ্যোধনৰ অহংকাৰ আৰু ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰে সমাজত অশান্তি সৃষ্টি
কৰে। এই পৰিস্থিতিয়ে দেখুৱাই যে দণ্ডনীতি থাকিলেও যদি ই ধৰ্মৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয়, তেন্তে সমাজ
ধ্বংসৰ পথত আগবাঢ়ে।
যুধিষ্ঠিৰৰ চৰিত্ৰত মহাভাৰতৰ আদৰ্শ দণ্ডনীতি স্পষ্টভাবে
প্রতিফলিত হৈছে। যুধিষ্ঠিৰ সদায় ধর্ম,
ন্যায় আৰু কৰুণাক শাসনৰ মূল ভিত্তি হিচাপে গ্রহণ কৰিছিল। যুদ্ধৰ পিছত তেওঁ
দণ্ড প্রয়োগত সংযম দেখুৱাইছিল। তেওঁ জানিছিল যে যুদ্ধ আৰু দণ্ড দুয়োটাই প্রয়োজনীয়
হলেও ইয়াৰ প্ৰয়োগত অমানৱীয়তা থাকিব নালাগে। যুধিষ্ঠিৰৰ এই দৃষ্টিভংগীয়ে দণ্ডনীতিক
মানৱীয় ৰূপ দিছে।
মহাভাৰতৰ দণ্ডনীতি কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় শাসনৰ ক্ষেত্ৰতেই
সীমাবদ্ধ নহয়। ইয়াৰ সামাজিক গুৰুত্ব গভীৰ। সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে জানে যে অন্যায়
কৰিলে দণ্ড পাব লাগিব, তেতিয়া
সমাজত নৈতিকতা আৰু শৃংখলা বজাই থাকে। এই দৃষ্টিভংগীয়ে দণ্ডনীতিক সমাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ
এক উপায় হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে। তথাপিও এই নিয়ন্ত্রণ ভয়ৰ ওপৰত নহয়, ন্যায়ৰ ওপৰত
আধাৰিত।
মহাভাৰতত দণ্ডনীতি আৰু স্বাধীনতাৰ মাজতো এক সূকঞ্জষ্ম
সমন্বয় দেখা যায়। দণ্ডনীতি ব্যক্তিগত স্বাধীনতা সম্পূৰ্ণৰূপে নষ্ট কৰাৰ বাবে নহয়, বৰঞ্চ সকলোৰে
স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে। যদি দণ্ডনীতি নাথাকে, তেন্তে শক্তিশালী লোকে দুৰ্বলৰ স্বাধীনতা কেঢ়ি ল'ব। সেয়ে
দণ্ডনীতি সমাজত সমান স্বাধীনতা নিশ্চিত কৰাৰ এক মাধ্যম।
আধুনিক আইন ব্যৱস্থাৰ লগতো মহাভাৰতৰ দণ্ডনীতিৰ বহু মিল দেখা
যায়। আধুনিক ৰাষ্ট্ৰতো দণ্ডনীতিৰ উদ্দেশ্য হৈছে ন্যায় প্রতিষ্ঠা, সমাজৰ সুৰক্ষা
আৰু দোষীৰ সংশোধন। শাস্তিৰ ন্যায়সংগততা,
পক্ষপাতহীনতা আৰু মানৱাধিকাৰৰ প্ৰতি সম্মান এই সকলো ধাৰণা মহাভাৰতত বহু আগতেই
উপস্থিত আছিল। এই দৃষ্টিভংগীয়ে মহাভাৰতৰ দণ্ডনীতিক সময় অতিক্ৰম কৰা এক দৰ্শনত
পৰিণত কৰিছে।
শেষত ক'ব পাৰি
যে মহাভাৰতৰ প্ৰসংগত দণ্ডনীতি কেৱল শাস্তি প্রদানৰ ব্যৱস্থা নহয়, বৰঞ্চ ই এক
গভীৰ নৈতিক আৰু সামাজিক দায়িত্ব। দণ্ডনীতি ধৰ্মৰ অধীনস্থ, ন্যায়সংগত আৰু
মানৱীয় হ'ব
লাগিব। ৰজাই দণ্ড প্রয়োগত বিবেক,
কৰুণা আৰু সমতাৰ
আশ্রয় ল'ব
লাগিব। দণ্ড অবিহনে সমাজ অৰাজকতালৈ ধাবিত হয়,
কিন্তু ধর্মবিহীন দণ্ডই সমাজ ধ্বংস কৰে। এই সূক্ষ্ম ভাৰসাম্যেই মহাভাৰতৰ
দণ্ডনীতিক ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক শ্রেষ্ঠ অৱদান হিচাপে প্রতিষ্ঠা কৰিছে।
