বংশগতি তত্ত্ব আৰু প্ৰকাৰণ | অধ্যায় ৫ | Chapter 5 | Class 12 Biology Solution Assamese Medium | HS 2nd Year Biology Assam | Principles of inheritance and variation Chapter Answer
বংশগতি তত্ত্ব আৰু প্ৰকাৰণ
প্ৰশ্নমালা
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰঃ
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা:
১। মেণ্ডেলীয় ক্রচত প্রথম সংকৰ জনুৰ ______বোলে।
উত্তৰঃ F1 জনু।
২। গ্ৰেগৰ মেণ্ডেলে সংকৰণ পৰীক্ষা কৰিছিল ______ত।
উত্তৰ: মটৰ মাহ।
৩। বিষমযুতক পিতৃয়ে _______ধৰণৰ জননকোষ উৎপাদন কৰে।
উত্তৰঃ দুই।
৪। যিবিলাক বিপৰীত চৰিত্ৰৰ জিনে জোৰা পাতে সেই বিলাকক বোলে।
উত্তৰঃ বিষমযুতক।
৫। মেণ্ডেলী কাৰকসমূহক বর্তমান________বোলা হয়।
উত্তৰঃ জিন।
৬। দৈহিকভাবে থকা দুটা জিন ক মৰগেনে_______বুলি নামাকৰণ কৰিছিল।
উত্তৰঃ সহলগ্নতা।
৭। কাঁচিকোষ বক্তশূন্যতা সৃষ্টি কৰে______যে গ্লোটামিক এচিড______।
উত্তৰঃ ভেলাইলনে, আতঁৰাই।
৮। ফেলাইলকেট' নিউৰিয়াৰ ফলত মগজুৰ মানসিক_______সৃষ্টি হয়।
উত্তৰঃ মন্থৰতা।
৯। টাৰনাৰ ছিনড্ৰম মাইকী মানুহৰ এটা_______ক্রম 'জ'ম নথকাৰ ফলত হয়।
উত্তৰঃ যৌন।
১০। স্বাভাৱিক মানুহৰ কোষত মুঠ_______ক্রম 'জ'ম থাকে।
উত্তৰ: 46
১১। XO_______ছিনড্রম বোলা হয়।
উত্তৰঃ টার্নাব।
১২।_______য়ে লিংকেজ (সংলগ্নতা) শব্দটো প্রথম আগবঢ়ায়।
উত্তৰঃ ম'ৰগান।
১৩। অতিৰিক্ত X-ক্ৰমজ'ম এডাল যুক্ত হোৱা কাৰণে যি জিনীয় অস্বাভাৱিকতাই দেখা দিয়ে তাক_______টিনড্র'ম বোলে।
সত্য বা অসত্য (এক নম্বৰ):
১। 9:3:3:1 এটি মেণ্ডেলীয় দ্বি-সংকৰ অনুপাত।
উত্তৰঃ সত্য।
২। এজোৰ জিনৰ দুটা এলিল সমযুতক ক্ৰম 'জ 'মৰ সমযুতক স্থানত অৱস্থান কৰে।
উত্তৰঃ সত্য।
৩। হুগ' ডি ভ্ৰাইছে বংশগতিৰ ক্ৰম 'জ'ম তত্ত্ব দাঙি ধৰিছিল।
উত্তৰঃ অসত্য।
৪। স্ত্রী বিষমজননকোষী যৌন ক্রম'জ'ম গৰুত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ সত্য।
৫। কাঁচিকোষ বক্তশূন্যতাত গ্লুটামিক এচিডৰ পৰিৱৰ্তে ছেৰিণ হিম'গ্ল'বিনৰ শিকলীৰ ষষ্ঠ স্থানত থাকে।
উত্তৰঃ অসত্য।
৬। ফৰিং এটা উদাহৰণ য'ত XO প্ৰকাৰৰ যৌন নিৰ্ণয় কৰা হয়।
উত্তৰঃ সঁচা।
৭। মটৰ মাহত চেইৰ সেউজীয়া বংটো হালধীয়া বৰণৰ ওপৰত প্ৰভাৱী
উত্তৰঃ মিছা।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
১। কোনে মেণ্ডেলৰ পৰীক্ষাৰ ফলাফল পুনৰাৰিস্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: হিউগো দ্য গ্রিন্থ, কার্ল কবেণছ আৰু ছেবমেক্।
২। বংশাৱলী বিচাৰ মানে কি?
উত্তৰঃ এটা পৰিয়ালৰ কেইবাটাও প্ৰজন্মৰ সদস্যসকলৰ মাজত কোনো নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য বা বংশগত ৰোগ কেনেদৰে সঞ্চাৰিত হৈছে, তাৰ অধ্যয়নক বংশাৱলী বিচাৰ বোলে। ইয়াৰ সহায়ত সেই বৈশিষ্ট্য বা ৰোগটো পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মত দেখা দিয়াৰ সম্ভাৱনা নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
৩। মেণ্ডেলৰ একসংকৰ অনুপাত কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলৰ একসংকৰ সংকৰণত F₂ প্ৰজন্মৰ বাহ্যিক বৈশিষ্ট্যৰ অনুপাত ৩:১—তিনি ভাগ প্ৰভাৱী আৰু এক ভাগ অপ্ৰভাৱী। জিনীয় গঠনৰ অনুপাত ১:২:১।
৪। মেণ্ডেলে কিমানযোৰ পৰস্পৰ বিৰোধী চৰিত্ৰ মটৰ মাহত দেখিছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে মটৰ মাহ গছত সাতযোৰ পৰস্পৰ বিৰোধী চৰিত্ৰ অধ্যয়ন কৰিছিল।
৫। পুং বিষম জননকোষী কি?
উত্তৰঃ যি প্ৰজাতিত মতা প্ৰাণীয়ে যৌন ক্ৰম’জ’মৰ ফালৰ পৰা দুই ধৰণৰ জননকোষ উৎপন্ন কৰে, তাক পুং বিষমজননকোষী বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, মানুহৰ মতাই X ক্ৰম’জ’মযুক্ত আৰু Y ক্ৰম’জ’মযুক্ত শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে।
৬। দুই ধৰণৰ উৎপৰিৱৰ্তনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (১) ক্ৰম’জ’মীয় উৎপৰিৱৰ্তন আৰু (২) জিনীয় উৎপৰিৱৰ্তন।
টোকাঃ বিন্দু উৎপৰিৱৰ্তন (point mutation) জিনীয় উৎপৰিৱৰ্তনৰ এটা প্ৰকাৰ।
৭। কোনে সংলগ্নতা নামাকৰণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ থমাছ হান্ট ম’ৰগানে।
৮। AB ৰক্তদলৰ জনুৰূপ কি লিখা।
উত্তৰঃ LALB বা \(I^A I^B\)। AB ৰক্তদলৰ ব্যক্তিৰ এটা \(I^A\) আৰু এটা \(I^B\) এলিল থাকে।
৯। সহ-প্রবলতা কি?
উত্তৰঃ বিষমযুতক জীৱত এযোৰ এলিলৰ দুয়োটাই সমানে আৰু স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পোৱা অৱস্থাক সহ-প্ৰবলতা বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, AB ৰক্তদলত \(I^A\) আৰু \(I^B\) দুয়োটা এলিলৰ প্ৰভাৱ প্ৰকাশ পায়।
১০। কোন জিন সমূহ পুনঃ সংযোজন কম হোৱা দেখুৱায়?
উত্তৰঃ একেটা ক্ৰম’জ’মত ওচৰা-ওচৰিকৈ অৱস্থিত দৃঢ়ভাৱে সংলগ্ন জিনবোৰত পুনঃসংযোজন কম দেখা যায়।
১১। কাক বংশগতিবিদ্যাৰ জনক বোলা হয়?
উত্তৰ: গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেলক বংশগতিবিদ্যাৰ জনক বোলা হয়।
১২। হলেন্ড্রিক জিন কোনবিলাক?
উত্তৰঃ পুৰুষৰ Y ক্ৰম’জ’মত থকা জিনবোৰক হ’লেণ্ড্ৰিক জিন বোলে। এই জিনবোৰ পিতৃৰ পৰা পুত্ৰলৈ সঞ্চাৰিত হয়।
১৩। বিন্দু উৎপৰিৱৰ্তনৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ DNA-ৰ কোনো জিনৰ এযোৰ ক্ষাৰক যুগলৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিলে তাক বিন্দু উৎপৰিৱৰ্তন (Point mutation) বোলে।
১৪। দুই ধৰণৰ স্বহলগ্নতা কি কি লিখা।
উত্তৰঃ (১) সম্পূৰ্ণ সংলগ্নতা আৰু (২) অসম্পূৰ্ণ সংলগ্নতা।
১৫। স্ত্রী বিষমজননকোষী মানে কি?
উত্তৰঃ যি প্ৰজাতিত মাইকী প্ৰাণীয়ে যৌন ক্ৰম’জ’মৰ ফালৰ পৰা দুই ধৰণৰ ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে, সেই মাইকী প্ৰাণীক স্ত্ৰী বিষমজননকোষী বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, চৰাইৰ মাইকীৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম ZW; সেয়ে ই Z-যুক্ত আৰু W-যুক্ত ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে।
১৬। ফ্রেমছিফট উৎপৰিৱৰ্তন কাক বোলে?
উত্তৰঃ DNA-ৰ জিনত তিনিৰ গুণিতক নোহোৱা সংখ্যক নিউক্লিঅ’টাইড যোগ বা বিলোপ হ’লে জিনৰ সংকেত পঢ়াৰ ক্ৰম সলনি হয়। ইয়াকে ফ্ৰেমশ্বিফ্ট উৎপৰিৱৰ্তন বোলে। ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী এমিন’ এচিডসমূহৰ ক্ৰমো সলনি হ’ব পাৰে।
১৭। কোনটো মেণ্ডেলীয় বিকৃতিক ‘ৰাজবংশীয় ৰোগ’ বোলা হয়?
উত্তৰঃ হিম’ফিলিয়াক ‘ৰাজবংশীয় ৰোগ’ বোলা হয়।
১৮। প্ৰভাৱী লক্ষণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ এযোৰ বিপৰীত লক্ষণৰ মাজত যিটো লক্ষণ বিষমযুতক অৱস্থাত প্ৰকাশ পায়, তাক প্ৰভাৱী লক্ষণ বোলে। মেণ্ডেলৰ সংকৰণত এই লক্ষণ F₁ প্ৰজন্মত প্ৰকাশ পাইছিল।
১৯। উৎপৰিৱৰ্তনকাৰী কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ ভৌতিক বা ৰাসায়নিক কাৰকে DNA-ত উৎপৰিৱৰ্তন ঘটাব পাৰে, সেইবোৰক উৎপৰিৱৰ্তনকাৰী বোলে। উদাহৰণঃ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি আৰু কিছুমান ৰাসায়নিক পদাৰ্থ।
২০। ব্যক্তৰূপ কি?
উত্তৰঃ জীৱ এটাৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰিব পৰা বৈশিষ্ট্যসমূহক ব্যক্তৰূপ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, মটৰ মাহ গছৰ ওখ বা চাপৰ হোৱা। ব্যক্তৰূপ জিনীয় গঠন আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱত নিৰ্ধাৰিত হ’ব পাৰে।
চমু প্রশ্নোত্তৰঃ
১। তলত দিয়া সমূহৰ পার্থক্য লিখা।
(ক) একসংকৰ সংকৰণ আৰু দ্বিসংকৰ সংকৰণঃ
এযোৰ বিপৰীত বৈশিষ্ট্যৰ বংশগতি অধ্যয়ন কৰিবলৈ কৰা সংকৰণক একসংকৰ সংকৰণ বোলে। মেণ্ডেলৰ পৰীক্ষাত ইয়াৰ F₂ প্ৰজন্মৰ ব্যক্তৰূপৰ অনুপাত ৩:১। আনহাতে, দুযোৰ বিপৰীত বৈশিষ্ট্যৰ বংশগতি একেলগে অধ্যয়ন কৰিবলৈ কৰা সংকৰণক দ্বিসংকৰ সংকৰণ বোলে। ইয়াৰ F₂ প্ৰজন্মৰ ব্যক্তৰূপৰ অনুপাত ৯:৩:৩:১।
(খ) সংকৰ আৰু সংকৰণঃ
পৃথক জিনীয় গঠনৰ দুটা জীৱৰ মিলনৰ ফলত উৎপন্ন অপত্য জীৱক সংকৰ বোলে। সেই দুটা জীৱৰ মাজত প্ৰজনন ঘটোৱা প্ৰক্ৰিয়াক সংকৰণ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, TT আৰু tt গছৰ সংকৰণত উৎপন্ন Tt গছজোপা এটা সংকৰ।
(গ) প্ৰভাৱী আৰু অপ্ৰভাৱী বৈশিষ্ট্যঃ
বিষমযুতক অৱস্থাত প্ৰকাশ পোৱা বৈশিষ্ট্যক প্ৰভাৱী বৈশিষ্ট্য বোলে। একে অৱস্থাত প্ৰকাশ নোপোৱা বৈশিষ্ট্যক অপ্ৰভাৱী বৈশিষ্ট্য বোলে। মটৰ মাহৰ Tt গছজোপা ওখ হয়, কাৰণ ওখ হোৱা বৈশিষ্ট্য প্ৰভাৱী আৰু চাপৰ হোৱা বৈশিষ্ট্য অপ্ৰভাৱী।
(ঘ) সমযুতক আৰু বিষমযুতকঃ
কোনো বৈশিষ্ট্যৰ বাবে জীৱ এটাত থকা এলিল দুটা একে হ’লে তাক সমযুতক বোলে; যেনে—TT বা tt। এলিল দুটা বেলেগ হ’লে তাক বিষমযুতক বোলে; যেনে—Tt।
(ঙ) ব্যক্তৰূপ আৰু জিনীয় ৰূপঃ
জীৱ এটাৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰিব পৰা বৈশিষ্ট্যক ব্যক্তৰূপ বোলে; যেনে—গছজোপা ওখ। সেই বৈশিষ্ট্যৰ বাবে জীৱটোত থকা এলিলৰ সংযোজনক জিনীয় ৰূপ বোলে; যেনে—TT বা Tt। TT আৰু Tt গছ দুজোপা দেখাত ওখ হ’লেও সিহঁতৰ জিনীয় ৰূপ বেলেগ।
(চ) পুং বিষমজননকোষী আৰু স্ত্ৰী বিষমজননকোষীঃ
যি প্ৰজাতিত মতা প্ৰাণীয়ে যৌন ক্ৰম’জ’মৰ ফালৰ পৰা দুই ধৰণৰ জননকোষ উৎপন্ন কৰে, তাত মতাক পুং বিষমজননকোষী বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, মানুহৰ মতাই X-যুক্ত আৰু Y-যুক্ত শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে। যি প্ৰজাতিত মাইকীয়ে দুই ধৰণৰ জননকোষ উৎপন্ন কৰে, তাত মাইকীক স্ত্ৰী বিষমজননকোষী বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, চৰাইৰ মাইকীয়ে Z-যুক্ত আৰু W-যুক্ত ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে।
(ছ) যৌন ক্ৰম’জ’ম আৰু দৈহিক ক্ৰম’জ’মঃ
লিংগ নিৰ্ধাৰণৰ সৈতে জড়িত ক্ৰম’জ’মক যৌন ক্ৰম’জ’ম বোলে। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত X আৰু Y হৈছে যৌন ক্ৰম’জ’ম। যৌন ক্ৰম’জ’মৰ বাহিৰে বাকী ক্ৰম’জ’মসমূহক দৈহিক ক্ৰম’জ’ম বোলে। মানুহৰ দৈহিক কোষত ২২ যোৰ দৈহিক ক্ৰম’জ’ম থাকে।
২। সহলগ্নতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ একেটা ক্ৰম’জ’মত অৱস্থিত জিনবোৰে জননকোষ গঠনৰ সময়ত একেলগে থাকি পিতৃ-মাতৃৰ পৰা অপত্যলৈ সঞ্চাৰিত হোৱাৰ প্ৰৱণতাক সংলগ্নতা বোলে। জিনবোৰ ক্ৰম’জ’মত যিমান ওচৰা-ওচৰিকৈ থাকে, সিহঁতৰ মাজত সংলগ্নতা সিমান বেছি হয়।
৩। মেণ্ডেলে তেখেতৰ পৰীক্ষাৰ বাবে মটৰ মাহৰ গছ বাছি লৈছিলনে?
উত্তৰঃ
(ক) মটৰ মাহ একবর্ষজীবী আৰু সহজতে ইয়াক কম মাটিত বা মাটিৰ পাত্ৰত খেতি কৰিব পাৰি।
(খ) জীৱনকাল চুটি বাবে কম সময়ত পৰীক্ষাৰ ফলাফল পোৱা যায়।
(গ) ফুলবিলাক উভয়লিঙ্গ হোৱাৰ বাবে স্ব-পৰাগনত বাধা নহয়।
(ঘ) ফুলৰ গঠন সৰল আৰু আকাৰত ডাঙৰ হোৱাৰ বাবে কৃত্রিমভাৱে পৰাগযোগ ঘটাব পৰা যায়।
(ঙ) বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ চৰিত্ৰ মটৰ মাহত পোৱা যায়।
(চ) অপত্য সংকৰবিলাক উৰ্বৰ হয় বাবে এই বিলাকৰ মাজত সংগম কৰাব পৰা যায়।
৪। সহ-প্রভাৱীতাৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ বিষমযুতক জীৱত এযোৰ এলিলৰ দুয়োটাৰে বৈশিষ্ট্য একেলগে আৰু স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পোৱা পৰিঘটনাক সহ-প্ৰভাৱীতা বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, ৰঙা নোমযুক্ত আৰু বগা নোমযুক্ত গৰুৰ সংকৰণত পোৱালিৰ গাত ৰঙা আৰু বগা—দুয়োবিধ নোম দেখা যাব পাৰে।
৫। উৎপৰিৱৰ্তন কি?
উত্তৰঃ জীৱৰ DNA-ৰ ক্ৰম বা ক্ৰম’জ’মৰ গঠন আৰু সংখ্যাত হঠাতে হোৱা স্থায়ী পৰিৱৰ্তনক উৎপৰিৱৰ্তন বোলে। উৎপৰিৱৰ্তনে জীৱৰ বৈশিষ্ট্য সলনি কৰিব পাৰে। পৰিৱৰ্তনটো জননকোষত ঘটিলে সেয়া অপত্যলৈ সঞ্চাৰিত হ’ব পাৰে। উৎপৰিৱৰ্তনৰ প্ৰধান দুটা ভাগ হ’ল জিনীয় উৎপৰিৱৰ্তন আৰু ক্ৰম’জ’মীয় উৎপৰিৱৰ্তন।
৬। বহুগুণতা কি?
উত্তৰঃ জীৱৰ কোষত ক্ৰম’জ’মৰ সম্পূৰ্ণ গোটৰ সংখ্যা দুটাতকৈ অধিক হ’লে সেই অৱস্থাক বহুগুণতা (Polyploidy) বোলে। সাধাৰণ দ্বিগুণিত অৱস্থা 2n-ৰ বিপৰীতে বহুগুণিত কোষত 3n, 4n বা 6n আদি ক্ৰম’জ’মৰ গোট থাকিব পাৰে। এই অৱস্থা বিশেষকৈ উদ্ভিদত দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, সাধাৰণ খেতিৰ ঘেঁহু 6n অৱস্থাৰ।
৭। কি চৰ্ত্তত স্বতন্ত্র বিন্যাস সূত্র পালিত হয় আৰু কিয়?
উত্তৰঃ দুয়োৰ বা ততোধিক বৈশিষ্ট্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা জিনবোৰ ভিন্ন ক্ৰম’জ’মত থাকিলে স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ পালিত হয়। এনে জিনবোৰ জননকোষ গঠনৰ সময়ত ইটোৱে সিটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ পৃথক হয় আৰু বিভিন্ন সংযোজনত জননকোষলৈ যায়।
ইয়াৰ কাৰণ হ’ল, মিয়’ছিছ বিভাজনৰ সময়ত ভিন্ন সমযুতক ক্ৰম’জ’মযোৰবোৰে স্বাধীনভাৱে বিন্যাস লাভ কৰে। ফলত এটা বৈশিষ্ট্যৰ এলিল কোনটো জননকোষলৈ যাব, সেয়া আনটো বৈশিষ্ট্যৰ এলিলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।
টোকাঃ একেটা ক্ৰম’জ’মত জিন দুটা বহু দূৰত থাকিলে অধিক পুনঃসংযোজনৰ বাবে সিহঁতেও প্ৰায় স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ দৰে ফল দেখুৱাব পাৰে।
৮। সুৰুষে কেতিয়াও হিম ফিলিয়াৰ জিন ল'ৰা সন্তানক নিদিয়ে। কিয়?
উত্তৰ: x-ক্ৰ'মজমৰ 'H' জিন স্বাভাৱিক কিন্তু 'h' জিন পৰাহত। 'h' জিনেই হিম 'ফিলিয়াৰ বাবে দায়ী। পুৰুষৰ যৌন ক্ৰ'মজম xy স্ত্রীৰ xx। পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীৰ সঙ্গমৰ ফলত হয় কন্যা সন্তান (xx) নহয় পুত্র সন্তান (xy) হয়। h জিন সদায় -ক্রম'জমৰ লগত থাকে। গতিকে পুৰুষৰ পৰা X ক্ৰম'জমৰ যোগেদি 'h' জিন সদায় কন্যা সন্তানে পায় যিহেতু পুত্র সন্তানে y ক্রম'জম পায়; গতিকে পিতৃৰ পৰা পুত্ৰ সন্তানক 'h' জিন দিব নোৱাৰে। এই ৰোগ মানুহৰ লিংগ সহলগ্ন বংশগতিৰ লগত জড়িত।
৯। ক্রম 'জম বংশগতি সূত্ৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ বংশগত বৈশিষ্ট্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা জিনসমূহ ক্ৰম’জ’মত অৱস্থিত। জননকোষ গঠন আৰু নিষেচনৰ সময়ত ক্ৰম’জ’মৰ মাধ্যমেৰে এই জিনসমূহ পিতৃ-মাতৃৰ পৰা অপত্যলৈ সঞ্চাৰিত হয়—ইয়াক ক্ৰম’জ’মীয় বংশগতি তত্ত্ব বোলে। ছাটন আৰু ব’ভেৰীয়ে এই তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল।
১০। মেণ্ডেলৰ বংশগতি সূত্র কি কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলৰ বংশগতিৰ প্ৰধান তিনিটা সূত্ৰ হ’ল—
(ক) প্ৰভাৱিতাৰ সূত্ৰঃ এযোৰ বিপৰীত বৈশিষ্ট্যৰ বিশুদ্ধ পিতৃ-মাতৃৰ সংকৰণ ঘটালে F₁ প্ৰজন্মত কেৱল প্ৰভাৱী বৈশিষ্ট্যটো প্ৰকাশ পায়। অপ্ৰভাৱী বৈশিষ্ট্যটো প্ৰকাশ নাপালেও তাৰ এলিল নষ্ট নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে, বিশুদ্ধ ওখ আৰু বিশুদ্ধ চাপৰ মটৰ মাহ গছৰ সংকৰণত F₁ প্ৰজন্মৰ গছবোৰ ওখ হয়।
(খ) পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰঃ জননকোষ গঠনৰ সময়ত এযোৰ বৈশিষ্ট্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এলিল দুটা পৃথক হয়। ফলত প্ৰতিটো জননকোষে সেই যোৰৰ মাত্ৰ এটা এলিল লাভ কৰে।
(গ) স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰঃ দুযোৰ বা ততোধিক বৈশিষ্ট্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা জিনবোৰ অসংলগ্ন হ’লে, জননকোষ গঠনৰ সময়ত এযোৰ এলিলৰ বিন্যাস আনযোৰ এলিলৰ বিন্যাসৰ পৰা স্বাধীন হয়।
খ) অন্তৰণ সূত্র বা পৃথকীকৰণ সূত্র বা জননকোষৰ বিশুদ্ধতা সূত্র: কোনো জীৱৰ সংকৰণ পৰীক্ষাৰ F1জনুত প্ৰভাৱী কাৰকৰ উপস্থিতিত অপ্ৰভাৱী কাৰকে লক্ষণ প্রকাশ কৰিব নোৱাৰে যদিও কাৰকটো F2জনুৰ অপত্যৰ দেহ কোষত অন্য কাৰকৰ লগত মিশ্রণ নোহোৱাকৈ আজীবন থাকি যায় আৰু F, জনুৰ জননকোষ সৃষ্টিৰ সময়ত প্রভাবী আৰু অপ্রভাৱী কাৰকসমূহৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ এটাই আনটোৰ পৰা পৃথকহৈ ওলাই আহে। এই সূত্রক জননকোষৰ বিশুদ্ধতা সূত্ৰ বুলিও জনা যায়।
(গ) স্বতন্ত্র বিন্যাস সূত্রঃ এই অনুসৰি, দুযোৰ বা ততোধিক বিপৰীতধর্মী লক্ষণবিশিষ্ট জীৱৰ মাজত সংকৰণ ঘটালে F, জনুত প্ৰজনকৰ লক্ষণবোৰৰ কাৰকসমূহ একেলগে থাকে যদিও জজনকোষ সৃষ্টিৰ সময়ত ইহঁতে পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ পৰা পৃথক হৈ স্বাধীনভাবে যিকোনো বিপৰীত লক্ষণৰ কাৰকৰ লগত সম্ভাব্য সকলো প্ৰকাৰে জননকোষলৈ সঞ্চাৰিত হয়। প্ৰজনকৰ বিভিন্ন লক্ষণৰ প্ৰতিযোৰ কাৰক স্বতন্ত্রভাবে অন্তৰিত হয়, এযোৰ কাৰকে অন্যযোৰ কাৰকৰ অন্তৰণ প্ৰভাৱিত নকৰে।
ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। মেণ্ডেলৰ স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ সংকৰণ পৰীক্ষাৰ দ্বাৰা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰশ্নটোত “একসংকৰ পৰীক্ষা” বুলি লিখা থাকিলে সেয়া সংশোধন কৰিব লাগিব। স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ দ্বিসংকৰ পৰীক্ষাৰে ব্যাখ্যা কৰা হয়। একসংকৰ পৰীক্ষাত F₂ প্ৰজন্মত অপ্ৰভাৱী বৈশিষ্ট্য পুনৰ প্ৰকাশ পোৱাটোৱে পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ বুজায়।
মেণ্ডেলে মটৰ মাহৰ বীজৰ বৰণ আৰু আকৃতি—এই দুযোৰ বৈশিষ্ট্য একেলগে লৈ পৰীক্ষা কৰিছিল। তেওঁ বিশুদ্ধ হালধীয়া আৰু ঘূৰণীয়া বীজযুক্ত গছ (RRYY) আৰু বিশুদ্ধ সেউজীয়া আৰু সোঁতোৰা বীজযুক্ত গছ (rryy)ৰ সংকৰণ ঘটালে। ইয়াত ঘূৰণীয়া (R) আৰু হালধীয়া (Y) বৈশিষ্ট্য প্ৰভাৱী।
এই সংকৰণৰ F₁ প্ৰজন্মৰ সকলো গছৰ জিনীয় ৰূপ RrYy হয় আৰু বীজবোৰ হালধীয়া ও ঘূৰণীয়া দেখা যায়। F₁ গছবোৰে জননকোষ গঠন কৰোঁতে RY, Ry, rY আৰু ry—এই চাৰি ধৰণৰ জননকোষ উৎপন্ন কৰে। অৰ্থাৎ বীজৰ আকৃতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এলিলযোৰে বীজৰ বৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এলিলযোৰৰ পৰা স্বাধীনভাৱে বিন্যাস লাভ কৰে।
F₁ গছবোৰৰ স্ব-পৰাগযোগ ঘটালে F₂ প্ৰজন্মত হালধীয়া-ঘূৰণীয়া, হালধীয়া-সোঁতোৰা, সেউজীয়া-ঘূৰণীয়া আৰু সেউজীয়া-সোঁতোৰা বীজ ৯:৩:৩:১ অনুপাতত পোৱা যায়। এই ফলৰ পৰা বুজা যায় যে এযোৰ বৈশিষ্ট্যৰ এলিলৰ বিন্যাস আনযোৰ বৈশিষ্ট্যৰ এলিলৰ বিন্যাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। ইয়াকেই মেণ্ডেলৰ স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ বোলে।
২। মেণ্ডেলৰ স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰই কি বুজায়?
উত্তৰঃ দুযোৰ বা ততোধিক বিপৰীত বৈশিষ্ট্যৰ সংকৰণত, এযোৰ বৈশিষ্ট্যৰ এলিল জননকোষলৈ কেনেদৰে যায়, সেয়া আনযোৰ বৈশিষ্ট্যৰ এলিলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। জননকোষ গঠনৰ সময়ত অসংলগ্ন জিনৰ এলিলযোৰবোৰ স্বাধীনভাৱে বিন্যাস লাভ কৰে। ইয়াকেই মেণ্ডেলৰ স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ বোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে, বীজৰ বৰণৰ বাবে Yy আৰু আকৃতিৰ বাবে Rr জিনীয় ৰূপ থকা মটৰ মাহ গছে YR, Yr, yR আৰু yr—চাৰি ধৰণৰ জননকোষ উৎপন্ন কৰিব পাৰে। ফলত পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মত পিতৃ-মাতৃত থকা বৈশিষ্ট্যৰ লগতে নতুন সংযোজনৰ বৈশিষ্ট্যও দেখা যায়। দ্বিসংকৰ সংকৰণৰ F₂ প্ৰজন্মত ব্যক্তৰূপৰ অনুপাত ৯:৩:৩:১ হয়।
তোমাৰ উত্তৰৰ মূল ধাৰণাটো শুদ্ধ। কিন্তু “F₂-ত মিশ্ৰ লক্ষণবিশিষ্ট গছ সম পৰিমাণে পোৱা যায়” বুলি সকলো লক্ষণৰ বিষয়ে ক’ব নোৱাৰি; নতুন সংযোজনৰ দুটা শ্ৰেণীহে অনুপাতটোত ৩ আৰু ৩, অৰ্থাৎ সম পৰিমাণে থাকে।
৩। সহ-প্ৰভাৱীতা কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কোনো বৈশিষ্ট্যৰ বাবে বিষমযুতক জীৱত দুয়োটা এলিলৰ প্ৰভাৱ একেলগে আৰু পৃথকে স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পোৱা পৰিঘটনাক সহ-প্ৰভাৱীতা বোলে। ইয়াত এটা এলিল প্ৰভাৱী আৰু আনটো অপ্ৰভাৱী নহয়; দুয়োটাই প্ৰকাশ পায়।
উদাহৰণঃ ৰঙা নোমযুক্ত আৰু বগা নোমযুক্ত গৰুৰ সংকৰণত উৎপন্ন সংকৰ পোৱালিৰ গাত ৰঙা আৰু বগা দুয়োবিধ নোম দেখা যায়। ৰং দুটা মিলি প্ৰতিডাল নোম মুগা হৈ নাযায়। সংকৰ গৰুৰ মাজত সংকৰণ ঘটালে F₂ প্ৰজন্মত ৰঙা, ৰঙা-বগা আৰু বগা নোমযুক্ত গৰু ১:২:১ অনুপাতত পোৱা যাব পাৰে।
সহ-প্ৰভাৱীতাত পিতৃ-মাতৃৰ দুয়োটা বৈশিষ্ট্য পৃথকে প্ৰকাশ পায়। অসম্পূৰ্ণ প্ৰভাৱীতাত ইয়াৰ বিপৰীতে এটা মধ্যৱৰ্তী বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ পায়।
৪। প্ৰমাণ্য সংকৰণৰ উদ্দেশ্য আৰু ফল সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰভাৱী বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ কৰা কোনো জীৱৰ জিনীয় ৰূপ সমযুতক নে বিষমযুতক, সেয়া জানিবলৈ সেই জীৱটোৰ সৈতে একে বৈশিষ্ট্যৰ সমযুতক অপ্ৰভাৱী জীৱৰ সংকৰণ ঘটোৱা হয়। ইয়াক প্ৰমাণ্য সংকৰণ (Test cross) বোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে, ওখ মটৰ মাহ গছ এজোপাৰ জিনীয় ৰূপ TT বা Tt—দুয়োটাৰে যিকোনো এটা হ’ব পাৰে। সেয়া জানিবলৈ গছজোপাক চাপৰ tt গছৰ সৈতে সংকৰণ কৰা হয়।
পৰীক্ষণীয় ওখ গছজোপা Tt হ’লে, Tt × tt সংকৰণৰ ফলত আধা ওখ (Tt) আৰু আধা চাপৰ (tt) গছ পোৱা যায়। অৰ্থাৎ অনুপাত ১:১। কিন্তু ওখ গছজোপা TT হ’লে, TT × tt সংকৰণৰ সকলো অপত্য ওখ (Tt) হয়।
সেয়েহে প্ৰমাণ্য সংকৰণৰ উদ্দেশ্য হৈছে প্ৰভাৱী ব্যক্তৰূপৰ আঁৰত থকা জিনীয় ৰূপ নিৰ্ণয় কৰা; ফল হৈছে অপত্যৰ বৈশিষ্ট্য চাই পৰীক্ষণীয় জীৱটো বিশুদ্ধ সমযুতক নে সংকৰ বিষমযুতক, সেয়া চিনাক্ত কৰা।
৫। মানুহৰ আনুবংশিক ৰোগৰ কাৰণ কি কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ DNA-ত থকা জিনৰ পৰিৱৰ্তন অথবা ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা বা গঠনৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত আনুবংশিক ৰোগ হ’ব পাৰে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
(ক) জিনীয় উৎপৰিৱৰ্তনঃ কোনো জিনৰ DNA-ত পৰিৱৰ্তন ঘটিলে সেই জিনে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা প্ৰ’টিনৰ কামত ব্যাঘাত ঘটিব পাৰে। উদাহৰণ—কাঁচিকোষ ৰক্তহীনতা আৰু ফিনাইলকিট’নিউৰিয়া।
(খ) ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তনঃ কোষ বিভাজনৰ সময়ত ক্ৰম’জ’ম সঠিকভাৱে পৃথক নহ’লে অতিৰিক্ত ক্ৰম’জ’ম থাকিব পাৰে বা এটা ক্ৰম’জ’মৰ অভাৱ হ’ব পাৰে। উদাহৰণ—ডাউন ছিনড্ৰম, টাৰ্নাৰ ছিনড্ৰম আৰু ক্লাইনফেল্টাৰ ছিনড্ৰম।
(গ) ক্ৰম’জ’মৰ গঠনৰ পৰিৱৰ্তনঃ ক্ৰম’জ’মৰ কোনো অংশ বিলোপ, সংযোজন বা স্থানান্তৰিত হ’লেও আনুবংশিক বিসংগতি দেখা দিব পাৰে।
এই পৰিৱৰ্তন পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ আহিব পাৰে; কিছুমান ক্ষেত্ৰত নতুনকৈও ঘটিব পাৰে। তোমাৰ উত্তৰত দিয়া “জিন উৎপাদিত বিপাকীয় দ্ৰব্যৰ মাজত মিল নোহোৱা” কথাটো পৃথক মূল কাৰণ হিচাপে লিখাতকৈ জিনীয় উৎপৰিৱৰ্তনৰ ফল হিচাপে বুজালে শুদ্ধ হয়।
