অধ্যায়–২
চাহিদা আৰু যোগান (Demand and Supply)
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। চাহিদাৰ সংজ্ঞা দিয়া। চাহিদা নিৰ্ণয়কাৰী চাৰিটা উপাদানৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়ত আৰু নিৰ্দিষ্ট দৰত এজন উপভোক্তাই যি পৰিমাণৰ দ্ৰব্য ক্ৰয় কৰিবলৈ ইচ্ছুক আৰু সক্ষম হয়, সেই পৰিমাণকে দ্ৰব্যটোৰ চাহিদা বোলে। কেৱল দ্ৰব্যটো লাভ কৰাৰ ইচ্ছা থাকিলেই চাহিদা নহয়; সেই ইচ্ছাৰ লগত ক্ৰয়ক্ষমতা আৰু ক্ৰয় কৰাৰ আগ্ৰহ থাকিব লাগিব।
চাহিদা নিৰ্ণয় কৰা চাৰিটা প্ৰধান উপাদান হ’ল—
- দ্ৰব্যটোৰ নিজৰ দাম: আন অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে দাম বৃদ্ধি পালে চাহিদাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায় আৰু দাম হ্ৰাস পালে চাহিদাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।
- উপভোক্তাৰ আয়: স্বাভাৱিক দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত আয় বৃদ্ধি পালে চাহিদা বৃদ্ধি পায়। কিন্তু নিকৃষ্ট দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত আয় বৃদ্ধি পালে চাহিদা হ্ৰাস পাব পাৰে।
- সম্পৰ্কিত দ্ৰব্যৰ দাম: চাহিদা প্ৰতিকল্পন আৰু পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ দামৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, চাহৰ দাম বৃদ্ধি পালে কফিৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাব পাৰে। আনহাতে, গাড়ীৰ দাম বৃদ্ধি পালে পেট্ৰ’লৰ চাহিদা হ্ৰাস পাব পাৰে।
- ৰুচি, অভ্যাস আৰু পছন্দ: মানুহৰ ৰুচি, ফেশ্বন বা অভ্যাসৰ পৰিৱৰ্তন হ’লে দ্ৰব্যৰ চাহিদাও সলনি হয়। কোনো দ্ৰব্য জনপ্ৰিয় হ’লে তাৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়।
২। চাহিদা বিধিটো এখন আনুমানিক তালিকা আৰু চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ চাহিদা বিধি অনুসৰি, আন সকলো অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে কোনো দ্ৰব্যৰ দাম বৃদ্ধি পালে তাৰ চাহিদাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায় আৰু দাম হ্ৰাস পালে চাহিদাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়। অৰ্থাৎ দাম আৰু চাহিদাৰ পৰিমাণৰ মাজত বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক থাকে।
আনুমানিক চাহিদা তালিকা
| দ্ৰব্যৰ দাম (টকা) | চাহিদাৰ পৰিমাণ (গোট) |
|---|---|
| 10 | 10 |
| 8 | 20 |
| 6 | 30 |
| 4 | 40 |
| 2 | 50 |
তালিকাখনৰ পৰা দেখা যায় যে দাম ১০ টকাৰ পৰা ২ টকালৈ হ্ৰাস পোৱাৰ লগে লগে চাহিদাৰ পৰিমাণ ১০ গোটৰ পৰা ৫০ গোটলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
চিত্ৰত উলম্ব অক্ষত দাম আৰু অনুভূমিক অক্ষত চাহিদাৰ পৰিমাণ দেখুওৱা হৈছে। চাহিদা ৰেখা বাঁওফালৰ ওপৰৰ পৰা সোঁফালৰ তললৈ নামি আহিছে। ই দাম আৰু চাহিদাৰ পৰিমাণৰ বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে।
৩। চাহিদাৰ পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন আৰু চাহিদাৰ পৰিৱৰ্তনৰ মাজত পাৰ্থক্য চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | চাহিদাৰ পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন | চাহিদাৰ পৰিৱৰ্তন |
|---|---|---|
| অৰ্থ | নিজৰ দামৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে ক্ৰয়ৰ পৰিমাণ সলনি হোৱা | দামৰ বাহিৰে অন্য কাৰকৰ বাবে চাহিদা সলনি হোৱা |
| কাৰণ | দ্ৰব্যটোৰ নিজৰ দাম | আয়, ৰুচি, জনসংখ্যা, সম্পৰ্কিত দ্ৰব্যৰ দাম আদি |
| ৰেখাৰ অৱস্থা | একেডাল চাহিদা ৰেখাৰ ওপৰত চলাচল হয় | সমগ্ৰ চাহিদা ৰেখা সোঁ বা বাঁওফালে স্থানান্তৰ হয় |
| প্ৰকাৰ | সম্প্ৰসাৰণ আৰু সংকোচন | বৃদ্ধি আৰু হ্ৰাস |
দাম হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত একেডাল চাহিদা ৰেখাৰ তলফালে গতি কৰিলে তাক চাহিদাৰ সম্প্ৰসাৰণ বোলে। দাম বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত ওপৰফালে গতি কৰিলে তাক চাহিদাৰ সংকোচন বোলে।
আয়, ৰুচি আদি কাৰকৰ বাবে চাহিদা বৃদ্ধি পালে চাহিদা ৰেখা সোঁফালে আৰু চাহিদা হ্ৰাস পালে বাঁওফালে স্থানান্তৰ হয়।
৪। চাহিদা বিধিৰ প্ৰধান সীমাৱদ্ধতা বা ব্যতিক্ৰমকেইটা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ চাহিদা বিধি সকলো দ্ৰব্য আৰু সকলো অৱস্থাতে সমানে প্ৰযোজ্য নহয়। ইয়াৰ প্ৰধান ব্যতিক্ৰমসমূহ হ’ল—
- গিফেন দ্ৰব্য: কিছুমান অতি নিকৃষ্ট দ্ৰব্যৰ দাম বৃদ্ধি পালেও দৰিদ্ৰ উপভোক্তাই তাৰ চাহিদা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। ইয়াক গিফেন ব্যতিক্ৰম বোলে।
- মৰ্যাদাসূচক বা ভেবলেন দ্ৰব্য: সোণ, হীৰা, বিলাসী গাড়ী আদি দ্ৰব্যৰ উচ্চ দামক সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক বুলি ধৰা হয়। সেয়ে দাম বৃদ্ধি পালেও ইয়াৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাব পাৰে।
- ভৱিষ্যৎ দামৰ প্ৰত্যাশা: ভৱিষ্যতে দাম অধিক বৃদ্ধি পাব বুলি আশা কৰিলে বৰ্তমান দাম বৃদ্ধি পালেও মানুহে অধিক পৰিমাণে ক্ৰয় কৰিব পাৰে।
- অজ্ঞতা: কোনো কোনো উপভোক্তাই অধিক দামৰ দ্ৰব্যক অধিক গুণসম্পন্ন বুলি ভুল ধাৰণা কৰি অধিক ক্ৰয় কৰিব পাৰে।
- জৰুৰীকালীন অৱস্থা: বানপানী, যুদ্ধ, মহামাৰী বা দুৰ্যোগৰ সময়ত দাম বৃদ্ধি পালেও খাদ্য, ঔষধ আদি অত্যাৱশ্যকীয় দ্ৰব্যৰ চাহিদা হ্ৰাস নাপায়।
- নিচাযুক্ত বা অভ্যাসগত দ্ৰব্য: কিছুমান অভ্যাসগত দ্ৰব্যৰ দাম বৃদ্ধি পালেও তাৰ চাহিদা বিশেষভাৱে হ্ৰাস নাপাব পাৰে।
৫। নিকৃষ্ট দ্ৰব্য আৰু স্বাভাৱিক দ্ৰব্যৰ পাৰ্থক্য কি? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | স্বাভাৱিক দ্ৰব্য | নিকৃষ্ট দ্ৰব্য |
|---|---|---|
| আয়ৰ লগত সম্পৰ্ক | আয় বৃদ্ধি পালে চাহিদা বৃদ্ধি পায় | আয় বৃদ্ধি পালে চাহিদা হ্ৰাস পায় |
| আয় হ্ৰাস পালে | চাহিদা হ্ৰাস পায় | চাহিদা বৃদ্ধি পায় |
| আয় স্থিতিস্থাপকতা | ধনাত্মক | ঋণাত্মক |
| উদাহৰণ | উন্নত কাপোৰ, গাড়ী, ফল-মূল | নিম্নমানৰ চাউল, অতি সস্তা খাদ্য বা যাতায়াত ব্যৱস্থা |
উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ব্যক্তিৰ আয় কম থাকোঁতে তেওঁ নিম্নমানৰ চাউল ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। আয় বৃদ্ধি পালে তেওঁ সেই চাউলৰ পৰিৱৰ্তে উন্নতমানৰ চাউল ক্ৰয় কৰিব। ইয়াত নিম্নমানৰ চাউলটো নিকৃষ্ট দ্ৰব্য আৰু উন্নতমানৰ চাউলটো স্বাভাৱিক দ্ৰব্য।
৬। চাহিদা ৰেখা কি অৱস্থাত সোঁ আৰু বাঁওফালে স্থানান্তৰ হয়?
উত্তৰঃ দ্ৰব্যটোৰ নিজৰ দাম অপৰিৱৰ্তিত থকা অৱস্থাত অন্য কাৰকৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে চাহিদা ৰেখা স্থানান্তৰ হয়।
সোঁফালে স্থানান্তৰ বা চাহিদা বৃদ্ধি
তলৰ অৱস্থাত চাহিদা ৰেখা D-ৰ পৰা D_1-লৈ
সোঁফালে স্থানান্তৰ হয়—
- স্বাভাৱিক দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত উপভোক্তাৰ আয় বৃদ্ধি পালে।
- প্ৰতিকল্পন দ্ৰব্যৰ দাম বৃদ্ধি পালে।
- পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ দাম হ্ৰাস পালে।
- দ্ৰব্যটোৰ প্ৰতি ৰুচি আৰু পছন্দ বৃদ্ধি পালে।
- বজাৰত গ্ৰাহকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালে।
- ভৱিষ্যতে দাম বৃদ্ধি পাব বুলি আশা কৰিলে।
বাঁওফালে স্থানান্তৰ বা চাহিদা হ্ৰাস
তলৰ অৱস্থাত চাহিদা ৰেখা D-ৰ পৰা D_2-লৈ
বাঁওফালে স্থানান্তৰ হয়—
- স্বাভাৱিক দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত আয় হ্ৰাস পালে।
- প্ৰতিকল্পন দ্ৰব্যৰ দাম হ্ৰাস পালে।
- পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ দাম বৃদ্ধি পালে।
- দ্ৰব্যটোৰ প্ৰতি ৰুচি হ্ৰাস পালে।
- গ্ৰাহকৰ সংখ্যা হ্ৰাস পালে।
- ভৱিষ্যতে দাম হ্ৰাস পাব বুলি আশা কৰিলে।
চিত্ৰত D_2 হ’ব বাঁওফালৰ চাহিদা ৰেখা, D মূল
চাহিদা ৰেখা আৰু D_1 সোঁফালৰ চাহিদা ৰেখা।
৭। যোগান বুলিলে কি বুজা? তালিকা আৰু চিত্ৰৰ সহায়ত যোগান বিধি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়ত আৰু নিৰ্দিষ্ট দৰত এজন বিক্ৰেতাই যি পৰিমাণৰ দ্ৰব্য বিক্ৰী কৰিবলৈ ইচ্ছুক আৰু সক্ষম হয়, তাক সেই দ্ৰব্যৰ যোগান বোলে।
যোগান বিধি অনুসৰি, আন সকলো অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে কোনো দ্ৰব্যৰ দাম বৃদ্ধি পালে তাৰ যোগানৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায় আৰু দাম হ্ৰাস পালে যোগানৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায়। দাম আৰু যোগানৰ পৰিমাণৰ মাজত সমমুখী সম্পৰ্ক থাকে।
আনুমানিক যোগান তালিকা
| দাম (টকা) | যোগানৰ পৰিমাণ (গোট) |
|---|---|
| 2 | 10 |
| 4 | 20 |
| 6 | 30 |
| 8 | 40 |
| 10 | 50 |
চিত্ৰত যোগান ৰেখা বাঁওফালৰ তলৰ পৰা সোঁফালৰ ওপৰলৈ উঠি গৈছে। ই দাম আৰু যোগানৰ পৰিমাণৰ সমমুখী সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে।
৮। যোগানৰ সম্প্ৰসাৰণ-সংকোচন আৰু যোগানৰ বৃদ্ধি-হ্ৰাসৰ মাজত পাৰ্থক্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
| ভিত্তি | সম্প্ৰসাৰণ আৰু সংকোচন | বৃদ্ধি আৰু হ্ৰাস |
|---|---|---|
| কাৰণ | দ্ৰব্যটোৰ নিজৰ দামৰ পৰিৱৰ্তন | দামৰ বাহিৰে অন্য কাৰকৰ পৰিৱৰ্তন |
| ৰেখা | একেডাল যোগান ৰেখাৰ ওপৰত চলাচল | সমগ্ৰ যোগান ৰেখা স্থানান্তৰ |
| দাম বৃদ্ধি | যোগানৰ সম্প্ৰসাৰণ | প্ৰযোজ্য নহয় |
| দাম হ্ৰাস | যোগানৰ সংকোচন | প্ৰযোজ্য নহয় |
| অন্য কাৰকৰ অনুকূল পৰিৱৰ্তন | প্ৰযোজ্য নহয় | যোগান বৃদ্ধি |
| অন্য কাৰকৰ প্ৰতিকূল পৰিৱৰ্তন | প্ৰযোজ্য নহয় | যোগান হ্ৰাস |
উদাহৰণস্বৰূপে, আমৰ দাম প্ৰতি কিলোগ্ৰাম ৫০ টকাৰ পৰা ৮০ টকালৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে যোগান বৃদ্ধি হ’লে ই যোগানৰ সম্প্ৰসাৰণ। কিন্তু উন্নত প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰৰ বাবে একে দামতে আমৰ যোগান বৃদ্ধি হ’লে ই যোগানৰ বৃদ্ধি।
৯। বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ ভিত্তিত ভাৰসাম্য কেনেকৈ নিৰ্ণয় হয়?
উত্তৰঃ যি দামত বজাৰৰ মুঠ চাহিদাৰ পৰিমাণ আৰু মুঠ যোগানৰ পৰিমাণ সমান হয়, সেই দামক ভাৰসাম্য দাম আৰু সেই পৰিমাণক ভাৰসাম্য পৰিমাণ বোলে।
| দাম (টকা) | বজাৰ চাহিদা | বজাৰ যোগান | বজাৰৰ অৱস্থা |
|---|---|---|---|
| 2 | 50 | 10 | অতিৰিক্ত চাহিদা |
| 4 | 40 | 20 | অতিৰিক্ত চাহিদা |
| 6 | 30 | 30 | ভাৰসাম্য |
| 8 | 20 | 40 | অতিৰিক্ত যোগান |
| 10 | 10 | 50 | অতিৰিক্ত যোগান |
তালিকা অনুসৰি ৬ টকা দামত চাহিদা আৰু যোগান দুয়োটাই ৩০ গোট। সেয়ে ভাৰসাম্য দাম ৬ টকা আৰু ভাৰসাম্য পৰিমাণ ৩০ গোট।
চিত্ৰত চাহিদা ৰেখা আৰু যোগান ৰেখা যি বিন্দুত পৰস্পৰক ছেদ কৰে, সেইটোৱেই ভাৰসাম্য বিন্দু।
১০। চাহিদা বিধিটো ৰৈখিক চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা। চাহিদা ৰেখাডাল কিয় সোঁফালে তললৈ নামি আহে?
উত্তৰঃ আন সকলো অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে দাম বৃদ্ধি পালে চাহিদাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায় আৰু দাম হ্ৰাস পালে চাহিদাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়। সেইবাবে চাহিদা ৰেখা বাঁওফালৰ ওপৰৰ পৰা সোঁফালৰ তললৈ নামি আহে।
ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল—
- ক্ৰমহ্ৰাসমান প্ৰান্তিক উপযোগিতা: অধিক গোট উপভোগ কৰাৰ লগে লগে প্ৰতিটো অতিৰিক্ত গোটৰ পৰা লাভ কৰা উপযোগিতা হ্ৰাস পায়। সেয়ে কম দামতহে অধিক গোট ক্ৰয় কৰা হয়।
- আয় প্ৰভাৱ: দাম হ্ৰাস পালে উপভোক্তাৰ প্ৰকৃত ক্ৰয়ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়। ফলত তেওঁ অধিক পৰিমাণ ক্ৰয় কৰিব পাৰে।
- প্ৰতিকল্পন প্ৰভাৱ: কোনো দ্ৰব্যৰ দাম হ্ৰাস পালে ই ইয়াৰ প্ৰতিকল্পন দ্ৰব্যৰ তুলনাত সস্তা হয়। ফলত তাৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়।
- নতুন গ্ৰাহকৰ আগমন: দাম হ্ৰাস পালে আগতে ক্ৰয় কৰিব নোৱাৰা গ্ৰাহকেও দ্ৰব্যটো ক্ৰয় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
- বহুমুখী ব্যৱহাৰ: বিদ্যুৎ, পানী আদি দ্ৰব্যৰ দাম হ্ৰাস পালে সেইবোৰ অধিক কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ইংৰাজী প্ৰশ্নত থকা “Why demand curve shift to the right?” বাক্যটো ভুল। শুদ্ধ বাক্য হ’ব—“Why does the demand curve slope downward to the right?”
১১। স্বাভাৱিক দ্ৰব্যৰ চাহিদা ৰেখাৰ ঢাল কিয় ঋণাত্মক হয়? গিফেন দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত কিয় ঋণাত্মক নহয়?
উত্তৰঃ স্বাভাৱিক দ্ৰব্যৰ দাম হ্ৰাস পালে প্ৰতিকল্পন প্ৰভাৱ আৰু আয় প্ৰভাৱ—দুয়োটাই তাৰ চাহিদা বৃদ্ধি কৰে। দাম বৃদ্ধি পালে চাহিদা হ্ৰাস পায়। সেয়ে স্বাভাৱিক দ্ৰব্যৰ চাহিদা ৰেখাৰ ঢাল ঋণাত্মক হয়।
গিফেন দ্ৰব্য হৈছে বিশেষ প্ৰকাৰৰ নিকৃষ্ট দ্ৰব্য। ইয়াৰ দাম বৃদ্ধি পালে ঋণাত্মক আয় প্ৰভাৱ ইমান শক্তিশালী হয় যে ই প্ৰতিকল্পন প্ৰভাৱক অতিক্ৰম কৰে। ফলত দাম বৃদ্ধি পালেও চাহিদাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়। সেয়ে গিফেন দ্ৰব্যৰ চাহিদা ৰেখা ঊৰ্ধ্বমুখী হয় আৰু ইয়াৰ ঢাল ধনাত্মক হয়।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ব্যক্তিগত চাহিদা আৰু বজাৰ চাহিদাৰ পাৰ্থক্য বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ কোনো নিৰ্দিষ্ট দামত এজন ব্যক্তিয়ে ক্ৰয় কৰিব বিচৰা পৰিমাণক ব্যক্তিগত চাহিদা বোলে। একে দামত বজাৰৰ সকলো উপভোক্তাৰ ব্যক্তিগত চাহিদাৰ যোগফলক বজাৰ চাহিদা বোলে।
বজাৰ চাহিদা=Σ ব্যক্তিগত চাহিদা
২। প্ৰতিকল্পন দ্ৰব্যৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ দ্ৰব্যৰ এটাৰ পৰিৱৰ্তে আনটো ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, সেইবোৰক প্ৰতিকল্পন দ্ৰব্য বোলে। যেনে—চাহ আৰু কফি, মাখন আৰু মাৰ্জাৰিন।
৩। X দ্ৰব্যৰ দাম বৃদ্ধি হোৱাৰ বাবে Y দ্ৰব্যৰ চাহিদা হ্ৰাস হ’লে দ্ৰব্য দুটাৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ দ্ৰব্য দুটা পৰিপূৰক দ্ৰব্য। কাৰণ এটাৰ দাম বৃদ্ধি পালে আনটোৰ চাহিদা হ্ৰাস পাইছে। উদাহৰণ—গাড়ী আৰু পেট্ৰ’ল।
৪। নিকৃষ্ট দ্ৰব্যৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ উপভোক্তাৰ আয় বৃদ্ধি পালে যি দ্ৰব্যৰ চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু আয় হ্ৰাস পালে চাহিদা বৃদ্ধি পায়, তাক নিকৃষ্ট দ্ৰব্য বোলে।
৫। নিকৃষ্ট দ্ৰব্যৰ চাহিদা ৰেখা অংকন কৰা।
উত্তৰঃ সাধাৰণ নিকৃষ্ট দ্ৰব্যৰ নিজৰ দামৰ ভিত্তিত অংকন কৰা চাহিদা ৰেখা সাধাৰণতে সোঁফালে তললৈ নামি আহে। সকলো নিকৃষ্ট দ্ৰব্য গিফেন দ্ৰব্য নহয়। কেৱল গিফেন দ্ৰব্যৰ চাহিদা ৰেখাহে সোঁফালে ওপৰলৈ উঠে।
৬। চাহিদা বিধিৰ দুটা অনুমিত স্বীকাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
- উপভোক্তাৰ আয় অপৰিৱৰ্তিত থাকে।
- প্ৰতিকল্পন আৰু পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ দাম অপৰিৱৰ্তিত থাকে।
ইয়াৰ উপৰি উপভোক্তাৰ ৰুচি, ফেশ্বন, ভৱিষ্যৎ দামৰ প্ৰত্যাশা আৰু গ্ৰাহকৰ সংখ্যাও অপৰিৱৰ্তিত বুলি ধৰা হয়।
৭। চাহিদাৰ পৰিৱৰ্তনৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ দ্ৰব্যটোৰ নিজৰ দাম অপৰিৱৰ্তিত থাকিলেও আয়, ৰুচি, সম্পৰ্কিত দ্ৰব্যৰ দাম আদি কাৰকৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে চাহিদা বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পোৱাকে চাহিদাৰ পৰিৱৰ্তন বোলে।
৮। বজাৰ চাহিদাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা দুটা উপাদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
- বজাৰত উপভোক্তাৰ সংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন।
- উপভোক্তাসকলৰ আয়ৰ পৰিৱৰ্তন।
৯। চাহিদাৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু চাহিদা বৃদ্ধিৰ পাৰ্থক্য বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ নিজৰ দাম হ্ৰাস পোৱাৰ বাবে একেডাল চাহিদা ৰেখাৰ ওপৰত চাহিদাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি হোৱাকে চাহিদাৰ সম্প্ৰসাৰণ বোলে। আনহাতে, দাম অপৰিৱৰ্তিত থাকোঁতে আয়, ৰুচি আদি অন্য কাৰকৰ বাবে চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাকে চাহিদাৰ বৃদ্ধি বোলে। চাহিদা বৃদ্ধিত চাহিদা ৰেখা সোঁফালে স্থানান্তৰ হয়।
১০। C উপভোক্তাৰ ব্যক্তিগত চাহিদা নিৰ্ণয় কৰা।
সূত্ৰ—
C-ৰ চাহিদা=বজাৰ চাহিদা-(A+B)
| দাম | A-ৰ চাহিদা | B-ৰ চাহিদা | C-ৰ চাহিদা | বজাৰ চাহিদা |
|---|---|---|---|---|
| 6 | 20 | 15 | 16 | 51 |
| 7 | 18 | 14 | 14 | 46 |
| 8 | 15 | 12 | 13 | 40 |
| 9 | 10 | 10 | 8 | 28 |
উদাহৰণস্বৰূপে, ৬ টকা দামত—
C=51-(20+15)=16
১১। যোগান আৰু মজুতৰ পাৰ্থক্য বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ
| যোগান | মজুত |
|---|---|
| নিৰ্দিষ্ট দামত বিক্ৰীৰ বাবে আগবঢ়োৱা পৰিমাণ | বিক্ৰেতাৰ ওচৰত থকা মুঠ পৰিমাণ |
| যোগান মজুতৰ এটা অংশ | মজুতৰ সকলোখিনি বিক্ৰীৰ বাবে আগবঢ়োৱা নহ’ব পাৰে |
| দাম আৰু সময়ৰ লগত সম্পৰ্কিত | কেৱল উপলব্ধ পৰিমাণ প্ৰকাশ কৰে |
সেয়ে যোগান কেতিয়াও মজুততকৈ অধিক হ’ব নোৱাৰে।
১২। যোগানৰ পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন আৰু যোগানৰ পৰিৱৰ্তনৰ পাৰ্থক্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ দ্ৰব্যটোৰ নিজৰ দামৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে একেডাল যোগান ৰেখাৰ ওপৰত যোগানৰ পৰিমাণ সলনি হোৱাকে যোগানৰ পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন বোলে। ইয়াৰ দুটা ৰূপ হৈছে সম্প্ৰসাৰণ আৰু সংকোচন।
উৎপাদন ব্যয়, প্ৰযুক্তি, কৰ, বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা আদি অন্য কাৰকৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে সমগ্ৰ যোগান ৰেখা স্থানান্তৰ হোৱাকে যোগানৰ পৰিৱৰ্তন বোলে। ইয়াৰ দুটা ৰূপ হৈছে যোগানৰ বৃদ্ধি আৰু যোগানৰ হ্ৰাস।
প্ৰশ্নটোৰ ইংৰাজী অংশত “change in demand” ভুলকৈ দিয়া আছে। শুদ্ধ শব্দ হ’ব “change in quantity supplied and change in supply.”
১৩। যোগানৰ অনুসূচীখন পূৰণ কৰা।
প্ৰদান কৰা পাঠত তালিকাখনৰ শাৰী আৰু স্তম্ভৰ বিন্যাস ভাঙি যোৱাৰ বাবে সকলো খালী ঘৰ নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ণয় কৰিব পৰা নাযায়। নিয়মটো হ’ল—
বজাৰ যোগান=বিক্ৰেতা ক-ৰ যোগান+বিক্ৰেতা খ-ৰ যোগান+বিক্ৰেতা গ-ৰ যোগান
যেনে, ১০ টকা দামত যদি ক-ৰ যোগান ১২ গোট, খ-ৰ যোগান ১০ গোট আৰু বজাৰ যোগান ৩৩ গোট হয়, তেন্তে—
গ-ৰ যোগান=33-(12+10)=11 গোট
অতএব, ১০ টকা দামত বিক্ৰেতা গ-ৰ যোগান ১১ গোট। বাকী ঘৰসমূহ শুদ্ধকৈ পূৰণ কৰিবলৈ মূল তালিকাখনৰ স্পষ্ট ছবি বা শাৰী-স্তম্ভৰ সম্পূৰ্ণ তথ্য প্ৰয়োজন।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। বিজুলী বাতিৰ দাম বৃদ্ধি হ’লে ইয়াৰ চাহিদা ৰেখা বাঁওফালে স্থানান্তৰ হ’ব।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বিজুলী বাতিৰ নিজৰ দাম বৃদ্ধি পালে একেডাল চাহিদা ৰেখাৰ ওপৰত চাহিদাৰ সংকোচন ঘটে। চাহিদা ৰেখা বাঁওফালে স্থানান্তৰ নহয়।
২। তিৰ্যক চাহিদা কেৱল প্ৰতিকল্পন দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। তিৰ্যক চাহিদা বা Cross Demand প্ৰতিকল্পন আৰু পৰিপূৰক—দুয়ো প্ৰকাৰৰ সম্পৰ্কিত দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয়।
৩। যোগানৰ হ্ৰাস-বৃদ্ধি একেডাল যোগান ৰেখাই প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। যোগানৰ বৃদ্ধি হ’লে যোগান ৰেখা সোঁফালে আৰু যোগানৰ হ্ৰাস হ’লে বাঁওফালে স্থানান্তৰ হয়। একেডাল যোগান ৰেখাৰ ওপৰত হোৱা চলাচলে যোগানৰ সম্প্ৰসাৰণ বা সংকোচনহে প্ৰকাশ কৰে।
