GU BA 1st Sem Education Chapter 2 Question Answer | শিক্ষাৰ লক্ষ্যসমূহ পাঠটোৰ উত্তৰ | NEP-2024
শিক্ষাৰ লক্ষ্যসমূহ
1/অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১. শিক্ষাৰ নৈতিক লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: শিক্ষাৰ নৈতিক লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীৰ চৰিত্ৰ গঠন আৰু নৈতিক মূল্যবোধৰ বিকাশ সাধন কৰা।
২. শিক্ষাৰ পূৰ্ণাংগ জীৱন-যাপনৰ লক্ষ্য কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: শিক্ষাৰ পূৰ্ণাংগ জীৱন-যাপনৰ লক্ষ্য হাৰ্বাট স্পেনচাৰে (Herbert Spencer) আগবঢ়াইছিল।
৩. ‘Education for Citizenship’ ধাৰণা শিক্ষাৰ কোনটো লক্ষ্যৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: ‘Education for Citizenship’ ধাৰণা শিক্ষাৰ সামাজিক বা গণতান্ত্ৰিক লক্ষ্যৰ সৈতে জড়িত।
৪. শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখী লক্ষ্যক আন কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখী লক্ষ্যক ‘Bread and Butter Aim’ বা ভাত-কাপোৰৰ লক্ষ্য বুলিও কোৱা হয়।
৫. শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ যিকোনো এটা নিৰ্ধাৰক উল্লেখ কৰা। [২০২৩–২৪]
উত্তৰ: শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্ধাৰক হৈছে সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক দৰ্শন। অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজনেও শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণত প্ৰভাৱ পেলায়।
৬. ‘Democracy and Education’ নামৰ গ্ৰন্থখন কোনে লিখিছিল? [২০২৩–২৪]
উত্তৰ: ‘Democracy and Education’ গ্ৰন্থখন জন ডিউই (John Dewey)-এ লিখিছিল।
৭. গণতান্ত্ৰিক শিক্ষাৰ মূল ভিত্তি কি?
উত্তৰ: গণতান্ত্ৰিক শিক্ষাৰ মূল ভিত্তি হৈছে স্বাধীনতা, সমতা, ভাতৃত্ববোধ আৰু ন্যায়।
৮. শিক্ষাৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ এজন মুখ্য প্ৰৱৰ্তকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: শিক্ষাৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ এজন মুখ্য প্ৰৱৰ্তক হৈছে ছাৰ পাৰ্ছি নান (Sir Percy Nunn)। জ্যাঁ-জাক ৰুচো (Rousseau)-ও এই মতবাদৰ এজন প্ৰধান সমৰ্থক।
৯. হাৰ্বাট স্পেনচাৰৰ মতে মানুহৰ প্ৰথম কৰ্তব্য বা কাৰ্য কি?
উত্তৰ: হাৰ্বাট স্পেনচাৰৰ মতে মানুহৰ প্ৰথম কৰ্তব্য বা কাৰ্য হৈছে আত্মসংৰক্ষণ (Self-preservation)।
১০. উদাৰ শিক্ষাৰ (Liberal Education) মুখ্য উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: উদাৰ শিক্ষাৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে মনৰ সংকীৰ্ণতা দূৰ কৰি মানসিক, বৌদ্ধিক আৰু যুক্তিবোধৰ বিকাশ সাধন কৰা।
১১. শিক্ষাৰ সমাজবাদী লক্ষ্যৰ এজন প্ৰধান সমৰ্থক কোন?
উত্তৰ: শিক্ষাৰ সমাজবাদী লক্ষ্যৰ এজন প্ৰধান সমৰ্থক হৈছে জৰ্জ কাৰ্শ্বেনষ্টাইনাৰ (George Kerschensteiner)।
১২. ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ মূল বক্তব্য কি?
উত্তৰ: ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ মূল বক্তব্য হৈছে— ব্যক্তিৰ অন্তৰ্নিহিত সম্ভাৱনাৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ সাধন কৰাই শিক্ষাৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য।
১৩. শিক্ষাৰ লক্ষ্য পৰিৱৰ্তনশীলনে?
উত্তৰ: হয়, শিক্ষাৰ লক্ষ্য পৰিৱৰ্তনশীল। সময়, সমাজৰ পৰিৱৰ্তন আৰু নতুন প্ৰয়োজন অনুসৰি শিক্ষাৰ লক্ষ্যও পৰিৱৰ্তিত হয়।
১৪. কোন ভাৰতীয় শিক্ষাবিদে বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ পোষকতা কৰিছিল?
উত্তৰ: মহাত্মা গান্ধীয়ে বুনিয়াদী শিক্ষাৰ জৰিয়তে বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ পোষকতা কৰিছিল।
১৫. নাগৰিকত্বৰ বাবে শিক্ষাৰ প্ৰধান লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: নাগৰিকত্বৰ বাবে শিক্ষাৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিক নিজৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ প্ৰতি সচেতন, দায়িত্বশীল আৰু আদৰ্শ নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা।
2/ বহল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। শিক্ষাৰ লক্ষ্য়ৰ প্ৰয়োজন কি ?
Ans: শিক্ষাৰ লক্ষ্য বা উদ্দেশ্য ব্যক্তি আৰু সমাজৰ সৰ্বাংগীণ প্ৰগতিৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। ই শিক্ষাৰ প্ৰক্ৰিয়াক উদ্দেশ্যপূৰ্ণ আৰু সুসংগঠিত কৰি শিক্ষাৰ্থীৰ জ্ঞান, দক্ষতা, আচৰণ, নৈতিকতা আৰু ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ সাধনত সহায় কৰে। লক্ষ্য অবিহনে শিক্ষা গুৰিহীন নাৱৰ দৰে হয়। শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ হ’ল—
১। শিক্ষাৰ দিশ আৰু লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ
শিক্ষাৰ লক্ষ্যই শিক্ষা-প্ৰক্ৰিয়াক এক নিৰ্দিষ্ট দিশ আৰু উদ্দেশ্য প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থীয়ে কি লাভ কৰিব লাগে সেই বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা লাভ কৰে।
২। পাঠ্যক্ৰম আৰু শিক্ষণ-পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ
শিক্ষাৰ লক্ষ্য অনুসৰি পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষণ-পদ্ধতি আৰু শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। ই শিক্ষাদানক অধিক সুসংগঠিত আৰু ফলপ্ৰসূ কৰে।
৩। শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ষমতা আৰু দক্ষতাৰ বিকাশ
শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ জ্ঞান, বৌদ্ধিক ক্ষমতা, সৃজনশীলতা, সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতা আৰু ব্যৱহাৰিক যোগ্যতাৰ বিকাশ সাধন কৰা হয়।
৪। নৈতিক আৰু আৱেগিক বিকাশ
শিক্ষাৰ লক্ষ্যই শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত সততা, ন্যায়, দায়িত্ববোধ, সহানুভূতি, শৃংখলা আদি নৈতিক মূল্যবোধ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। লগতে আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সুস্থ ব্যক্তিত্ব বিকাশতো সহায় কৰে।
৫। সামাজিক সজাগতা আৰু নাগৰিকত্বৰ বিকাশ
শিক্ষাৰ লক্ষ্যই শিক্ষাৰ্থীক সামাজিক সমস্যা, অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ বিষয়ে সচেতন কৰি তোলে। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁলোকক দায়িত্বশীল আৰু আদৰ্শ নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা হয়।
৬। আত্ম-বিকাশ আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা
শিক্ষাৰ লক্ষ্যই শিক্ষাৰ্থীক নিজৰ প্ৰতিভা, আগ্ৰহ, শক্তি আৰু দুৰ্বলতা চিনাক্ত কৰি আত্ম-উন্নতিৰ দিশত আগবাঢ়িবলৈ উৎসাহিত কৰে। ই আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
৭। সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু সহযোগিতাৰ বিকাশ
শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ যোগাযোগ দক্ষতা, সহযোগিতা, দলীয় কাম আৰু সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলা হয়।
৮। জীৱন-দক্ষতা আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক দৈনন্দিন জীৱনৰ বিভিন্ন সমস্যা মোকাবিলা কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় জীৱন-দক্ষতা, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু সমস্যা সমাধানৰ কৌশল প্ৰদান কৰে।
৯। প্ৰযুক্তিগত জ্ঞান আৰু উদ্ভাৱনী শক্তিৰ বিকাশ
আধুনিক শিক্ষাৰ লক্ষ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীক নতুন প্ৰযুক্তি আৰু তথ্যৰ সৈতে খাপ খুৱাই তুলিবলৈ সক্ষম কৰা। ইয়াৰ ফলত বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী, সৃজনশীলতা আৰু উদ্ভাৱনী শক্তিৰ বিকাশ ঘটে।
১০। সমাজৰ উন্নতি সাধন
শিক্ষাৰ লক্ষ্য কেৱল ব্যক্তিগত বিকাশতে সীমাবদ্ধ নহয়; ই দক্ষ, নৈতিক আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক সৃষ্টি কৰি সমাজৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামগ্ৰিক উন্নতিত সহায় কৰে।
সাৰাংশ: শিক্ষাৰ লক্ষ্যই শিক্ষাৰ সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াক সঠিক দিশ প্ৰদান কৰে। ই শিক্ষাৰ্থীৰ জ্ঞান, দক্ষতা, নৈতিকতা, ব্যক্তিত্ব আৰু সামাজিক চেতনাৰ বিকাশ সাধন কৰাৰ লগতে ব্যক্তি আৰু সমাজৰ সৰ্বাংগীণ উন্নতি সাধনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
২। শিক্ষাৰ লক্ষ্য়ক প্ৰভাৱিত কৰা দুটা কাৰক উল্লেখ কৰা ।
Ans: শিক্ষাৰ লক্ষ্য কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। সমাজৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশে শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়। শিক্ষাৰ লক্ষ্যক প্ৰভাৱিত কৰা দুটা প্ৰধান কাৰক হ’ল—
১। ৰাজনৈতিক ধাৰণা
ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজনৈতিক আদৰ্শ আৰু শাসন ব্যৱস্থাই শিক্ষাৰ লক্ষ্যক যথেষ্ট প্ৰভাৱিত কৰে। গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, ভাতৃত্ববোধ আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিকত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। আনহাতে, একনায়কত্ববাদী ব্যৱস্থাত ৰাষ্ট্ৰৰ আদৰ্শ আৰু অনুগত্যৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হ’ব পাৰে।
২। সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু আৰ্থিক অৱস্থা
সমাজৰ সংস্কৃতি, পৰম্পৰা, মূল্যবোধ, সামাজিক প্ৰয়োজন আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থাই শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণত প্ৰভাৱ পেলায়। সমাজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি শিক্ষাত বিজ্ঞান, কাৰিকৰী জ্ঞান, বৃত্তিমুখী দক্ষতা আৰু জীৱন-দক্ষতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। লগতে অৰ্থনৈতিক সম্পদ আৰু উন্নয়নৰ স্তৰেও শিক্ষাৰ সুযোগ, পাঠ্যক্ৰম আৰু প্ৰশিক্ষণৰ ধৰণক প্ৰভাৱিত কৰে।
সাৰাংশ: সেয়েহে শিক্ষাৰ লক্ষ্য সমাজৰ ৰাজনৈতিক আদৰ্শ, সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ আৰু আৰ্থিক প্ৰয়োজনৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। সময় আৰু পৰিস্থিতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে শিক্ষাৰ লক্ষ্যও পৰিৱৰ্তিত হয়।
৩। শিক্ষাৰ ব্য়ক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্য় বুলিলে কি বুজা ?
Ans: শিক্ষাৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্য অনুসৰি শিক্ষাৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে ব্যক্তি বা শিশু। প্ৰতিজন শিশুৰ নিজস্ব ৰুচি, অভিৰুচি, যোগ্যতা আৰু সুপ্ত প্ৰতিভা থাকে। শিক্ষাৰ জৰিয়তে এই জন্মগত সম্ভাৱনা আৰু সুপ্ত প্ৰতিভাৰ মুক্ত আৰু পূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰাই ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য।
এই লক্ষ্যৰ জৰিয়তে—
- ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ – ব্যক্তিৰ মানসিক, নৈতিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক গুণৰ বিকাশ সাধন কৰা হয়।
- বৌদ্ধিক বিকাশ – চিন্তা, যুক্তি, বিশ্লেষণ, সৃজনশীলতা আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা হয়।
- সুপ্ত প্ৰতিভাৰ বিকাশ – শিশুৰ নিজৰ ৰুচি, আগ্ৰহ, যোগ্যতা আৰু প্ৰতিভা চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ পূৰ্ণ বিকাশৰ সুযোগ দিয়া হয়।
- আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা – নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে লোৱা, আত্মনিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু স্বাধীনভাৱে কাম কৰাৰ ক্ষমতা গঢ়ি তোলা হয়।
- জীৱন আৰু পেছাগত দক্ষতা – ব্যক্তিক নিজৰ ভৱিষ্যৎ জীৱন আৰু পেছাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, দক্ষতা আৰু কৌশল আহৰণত সহায় কৰা হয়।
- সৰ্বাংগীণ বিকাশ – শাৰীৰিক, মানসিক, বৌদ্ধিক, নৈতিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক দিশৰ সমন্বিত বিকাশ সাধন কৰা হয়।
সাৰাংশ: সেয়েহে, ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক শিক্ষাৰ লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ স্বকীয়তা, ব্যক্তিত্ব, যোগ্যতা আৰু সুপ্ত সম্ভাৱনাৰ পূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰি তেওঁক আত্মনিৰ্ভৰশীল আৰু স্বাধীনভাৱে জীৱন যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা।
৪। শিক্ষাৰ সামাজিক লক্ষ্য় কি ?
Ans: শিক্ষাৰ সামাজিক লক্ষ্য হৈছে শিক্ষাৰ জৰিয়তে ব্যক্তিক সমাজৰ এজন দায়িত্বশীল আৰু সক্ৰিয় সদস্য হিচাপে গঢ়ি তোলা, যাতে তেওঁ সমাজৰ কল্যাণ আৰু উন্নতিত অৰিহণা যোগাব পাৰে। সমাজবাদী লক্ষ্যৰ মতে, সমাজেই সৰ্বেসৰ্বা আৰু ব্যক্তি সমাজৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ। সেয়েহে শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিৰ মাজত সামাজিক গুণ, দায়িত্ববোধ, সহযোগিতা আৰু সামাজিক চেতনা বিকাশ কৰা।
শিক্ষাৰ সামাজিক লক্ষ্যৰ প্ৰধান দিশসমূহ হ’ল—
- সামাজিকীকৰণ: ব্যক্তিক সমাজৰ নিয়ম, পৰম্পৰা, মূল্যবোধ আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ সৈতে পৰিচিত কৰি সমাজৰ উপযুক্ত সদস্য হিচাপে গঢ়ি তোলা।
- সামাজিক ঐক্য আৰু সহযোগিতা: শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত সহযোগিতা, ভাতৃত্ববোধ, সহনশীলতা আৰু একতাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলা।
- সামাজিক ন্যায় আৰু সমতা: সকলো ব্যক্তিৰ সমান অধিকাৰ, মৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ প্ৰতি সন্মানৰ ভাব গঢ়ি তোলা।
- নাগৰিক দায়িত্ববোধ: ব্যক্তিক নিজৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ বিষয়ে সচেতন কৰি দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা।
- সামাজিক বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰতি সন্মান: বিভিন্ন ভাষা, সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰতি সন্মান, সহনশীলতা আৰু সহানুভূতিৰ মনোভাৱ বিকাশ কৰা।
- সামাজিক সমস্যা সমাধান: ব্যক্তিৰ মাজত যুক্তিবাদী চিন্তা আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা বিকাশ কৰি সামাজিক সমস্যাৰ সমাধানত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম কৰা।
- সমাজৰ সামগ্ৰিক উন্নতি: জ্ঞান, দক্ষতা আৰু নৈতিক মূল্যবোধেৰে গঢ় লৈ উঠা নাগৰিকৰ জৰিয়তে সমাজৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক উন্নতি সাধন কৰা।
সাৰাংশ: সেয়েহে, শিক্ষাৰ সামাজিক লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তি আৰু সমাজৰ মাজত সুসম্পৰ্ক স্থাপন কৰি সামাজিক ঐক্য, শৃংখলা, ন্যায়, দায়িত্ববোধ আৰু সামূহিক কল্যাণ নিশ্চিত কৰা। শিক্ষা কেৱল ব্যক্তিগত উন্নতিৰ মাধ্যম নহয়; ই এখন সুস্থ, ন্যায়সংগত আৰু উন্নত সমাজ গঢ়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায়।
৫। শিক্ষাৰ বৃত্তিমূলক লক্ষ্য় বুলিলে কি বুজা ?
Ans: শিক্ষাৰ বৃত্তিমূলক লক্ষ্য হ’ল শিক্ষাৰ্থীক নিৰ্দিষ্ট পেছা বা জীৱিকাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, দক্ষতা, কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ আৰু ব্যৱহাৰিক অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰা, যাতে তেওঁ ভৱিষ্যতে নিজৰ পেছাগত জীৱনত সফল হোৱাৰ লগতে অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ’ব পাৰে।
শিক্ষাৰ বৃত্তিমূলক লক্ষ্যৰ প্ৰধান দিশসমূহ হ’ল—
- পেছাগত জ্ঞান আৰু দক্ষতা: নিৰ্দিষ্ট বৃত্তি বা পেছাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান আৰু ব্যৱহাৰিক দক্ষতা বিকাশ কৰা।
- কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ: আধুনিক পেছাৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি কাৰিকৰী আৰু প্ৰযুক্তিগত জ্ঞান প্ৰদান কৰা।
- জীৱিকাৰ বাবে প্ৰস্তুতি: শিক্ষাৰ্থীক উপযুক্ত পেছা বাছনি আৰু সেই পেছাত সফলভাৱে কাম কৰাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা।
- অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা: উপযুক্ত দক্ষতা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীক কৰ্মসংস্থাপনৰ উপযোগী কৰি তুলি অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰা।
- সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা: কৰ্মক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া বিভিন্ন সমস্যা চিনাক্ত কৰি যুক্তিসংগতভাৱে সমাধান কৰাৰ ক্ষমতা বিকাশ কৰা।
- উদ্যোগী মনোভাৱ: শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা আৰু উদ্যোগী মনোভাৱ গঢ়ি তোলা, যাতে তেওঁ নিজে কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
- পেছাগত নৈতিকতা: কৰ্মক্ষেত্ৰত সততা, দায়িত্ববোধ, শৃংখলা আৰু পেছাগত নীতি-নিয়ম মানি চলাৰ গুণ বিকাশ কৰা।
- নেতৃত্ব আৰু সহযোগিতাৰ গুণ: দলীয়ভাৱে কাম কৰা, যোগাযোগ স্থাপন কৰা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি নেতৃত্ব প্ৰদান কৰাৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰা।
সাৰাংশ: সেয়েহে, শিক্ষাৰ বৃত্তিমূলক লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীক উপযুক্ত পেছা বা জীৱিকাৰ বাবে দক্ষ আৰু যোগ্য কৰি তুলি কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা আৰু তেওঁক অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰি তোলা।
৬। শিক্ষাৰ উদাৰনৈতিক লক্ষ্য় কি ?
Ans: শিক্ষাৰ উদাৰনৈতিক লক্ষ্য হ’ল শিক্ষাৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ বৌদ্ধিক, নৈতিক, সাংস্কৃতিক, আধ্যাত্মিক আৰু মানৱীয় গুণৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ সাধন কৰা, যাতে ব্যক্তি মুক্তভাৱে চিন্তা কৰিব পাৰে, শুদ্ধ-অশুদ্ধৰ বিচাৰ কৰিব পাৰে আৰু জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত সুসংগঠিত তথা সুষম জীৱন যাপন কৰিব পাৰে।
শিক্ষাৰ উদাৰনৈতিক লক্ষ্যৰ প্ৰধান দিশসমূহ হ’ল—
- বৌদ্ধিক বিকাশ: জ্ঞানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰি চিন্তা, যুক্তি, বিশ্লেষণ আৰু অনুসন্ধানৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা।
- নৈতিক আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ বিকাশ: সততা, সহানুভূতি, দয়া, ন্যায়, সদিচ্ছা আৰু দায়িত্ববোধৰ দৰে গুণ বিকাশ কৰা।
- স্বাধীন চিন্তা আৰু মত প্ৰকাশ: শিক্ষাৰ্থীক স্বাধীনভাৱে চিন্তা, যুক্তি আৰু নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা।
- সামাজিক ন্যায় আৰু সমতাৰ চেতনা: সকলো ব্যক্তিৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতা আৰু সমতাৰ প্ৰতি সন্মানৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলা।
- সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰতি সন্মান: বিভিন্ন ভাষা, সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰতি সন্মান, সহনশীলতা আৰু ভাতৃত্ববোধ বৃদ্ধি কৰা।
- আধ্যাত্মিক বিকাশ: ব্যক্তিক নিজৰ জীৱন, বিশ্বাস আৰু মূল্যবোধৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
- সামাজিক দায়িত্ববোধ: ব্যক্তিক দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তুলি সমাজৰ কল্যাণ আৰু উন্নতিত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
- শান্তি আৰু সুস্থ সামাজিক সম্পৰ্ক: সহযোগিতা, সহনশীলতা, পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু ভাতৃত্ববোধৰ জৰিয়তে সমাজত শান্তি আৰু সুসম্পৰ্ক স্থাপন কৰা।
সাৰাংশ: সেয়েহে, শিক্ষাৰ উদাৰনৈতিক লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিৰ বৌদ্ধিক, নৈতিক, সাংস্কৃতিক, আধ্যাত্মিক আৰু মানৱীয় গুণৰ বিকাশ ঘটাই তেওঁক স্বাধীন চিন্তাশীল, সহনশীল, দায়িত্বশীল আৰু সুষম ব্যক্তিত্বৰ অধিকাৰী কৰি তোলা।
৭। শিক্ষাৰ গণতান্ত্ৰিক লক্ষ্য় কি ?
Ans: শিক্ষাৰ গণতান্ত্ৰিক লক্ষ্য হ’ল ব্যক্তিক গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ সচেতন, স্বাধীন চিন্তাশীল, দায়িত্বশীল আৰু সক্ৰিয় নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা। এই শিক্ষাই ব্যক্তিৰ মাজত সমতা, স্বাধীনতা, সহনশীলতা, সহযোগিতা, ন্যায় আৰু ভাতৃত্ববোধ আদি গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ বিকাশ ঘটায়। ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে নিজৰ অধিকাৰ আৰু দায়িত্বৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰি সমাজৰ কল্যাণ আৰু উন্নতিত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
শিক্ষাৰ গণতান্ত্ৰিক লক্ষ্যৰ মুখ্য দিশসমূহ হ’ল—
১। সমতাৰ মনোভাৱৰ বিকাশঃ
গণতান্ত্ৰিক শিক্ষাই জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, ভাষা বা অৰ্থনৈতিক অৱস্থা নিৰ্বিশেষে সকলো ব্যক্তিৰ প্ৰতি সমান ব্যৱহাৰ আৰু সমান সুযোগৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলে।
২। স্বাধীন চিন্তাধাৰাৰ বিকাশঃ
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ যুক্তিবাদী, সমালোচনামূলক আৰু বিশ্লেষণাত্মক চিন্তাশক্তিৰ বিকাশ ঘটায়। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে স্বাধীনভাৱে মতামত প্ৰকাশ আৰু সঠিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
৩। গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ বিকাশঃ
শিক্ষাৰ জৰিয়তে সমতা, স্বাধীনতা, ন্যায়, সহনশীলতা, সহযোগিতা আৰু ভাতৃত্ববোধ আদি গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ বিকাশ ঘটে।
৪। বিভিন্ন মতামতৰ প্ৰতি সন্মানঃ
গণতান্ত্ৰিক শিক্ষাই আনৰ মতামত, বিশ্বাস আৰু দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰতি সন্মান জনাবলৈ আৰু ভিন্ন মতৰ সৈতে সহনশীলভাৱে সহাৱস্থান কৰিবলৈ শিকায়।
৫। নাগৰিক দায়িত্ববোধৰ সৃষ্টি:
শিক্ষাই ব্যক্তিক নিজৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ বিষয়ে সচেতন কৰে। আইন মানি চলা, ভোটদান কৰা, সমাজৰ উন্নতিত অংশগ্ৰহণ কৰা আদি নাগৰিক দায়িত্ব পালনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে।
৬। সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰতি সচেতনতা:
শিক্ষাই সামাজিক বৈষম্য, অন্যায় আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে সচেতনতা সৃষ্টি কৰে আৰু সমাজত ন্যায়, সমতা আৰু অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলে।
৭। সহযোগিতা আৰু সামাজিক ঐক্যঃ
গণতান্ত্ৰিক শিক্ষাই ব্যক্তিৰ মাজত সহযোগিতা, সহমৰ্মিতা আৰু ঐক্যৰ ভাব সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত সমাজত শান্তি আৰু সম্প্ৰীতি বজাই ৰখাত সহায় হয়।
৮। গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াৰ জ্ঞানঃ
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক নিৰ্বাচন, ভোটদান, জনমত গঠন, আইন আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণ আদি গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰে।
৯। সক্ৰিয় নাগৰিকত্বৰ বিকাশঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিক সমাজৰ বিভিন্ন সামাজিক আৰু সামূহিক কাৰ্যকলাপত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
১০। সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ বিকাশঃ
শিক্ষাৰ গণতান্ত্ৰিক লক্ষ্যই ব্যক্তিৰ মাজত সমাজ আৰু দেশৰ প্ৰতি দায়িত্ববোধ সৃষ্টি কৰে আৰু সমাজৰ সামগ্ৰিক কল্যাণৰ বাবে কাম কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে।
গণতান্ত্ৰিক লক্ষ্যৰ গুৰুত্বঃ
গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ সফলতা আৰু স্থায়িত্বৰ বাবে সচেতন, শিক্ষিত আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিকৰ প্ৰয়োজন। সেয়েহে শিক্ষাই ব্যক্তিক গণতান্ত্ৰিক প্ৰমূল্যসমূহৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়াৰ লগতে গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে।
উপসংহাৰঃ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে শিক্ষাৰ গণতান্ত্ৰিক লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল সমতা, স্বাধীনতা, ন্যায়, সহনশীলতা, সহযোগিতা আৰু ভাতৃত্ববোধৰ দৰে মূল্যবোধেৰে সমৃদ্ধ দায়িত্বশীল নাগৰিক সৃষ্টি কৰা। এনে শিক্ষাই গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ উন্নতি, ঐক্য আৰু স্থায়িত্ব নিশ্চিত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৮। শিক্ষাৰ সুনাগৰিকত্বৰ লক্ষ্য় বুলিলে কি বুজা ?
Ans: শিক্ষাৰ সুনাগৰিকত্বৰ লক্ষ্য বুলিলে শিক্ষাৰ্থীক সচেতন, দায়িত্বশীল, নৈতিক, কৰ্তব্যপৰায়ণ আৰু দেশপ্ৰেমী নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলাক বুজায়। গণতান্ত্ৰিক দেশৰ সফলতাৰ বাবে সুনাগৰিকত্বৰ লক্ষ্য অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই লক্ষ্যৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰাৰ লগতে সমাজ আৰু দেশৰ উন্নতিৰ বাবে সক্ৰিয়ভাৱে কাম কৰিবলৈ শিকে।
শিক্ষাৰ সুনাগৰিকত্বৰ লক্ষ্যৰ মুখ্য দিশসমূহ হ’ল—
১। নাগৰিক দায়িত্ববোধৰ বিকাশঃ
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত নিজৰ নাগৰিক দায়িত্ব আৰু কৰ্তব্যৰ প্ৰতি সচেতনতা সৃষ্টি কৰে। তেওঁলোকে ভোটদান, আইন মানি চলা আৰু সমাজৰ উন্নতিত অংশগ্ৰহণৰ গুৰুত্ব বুজি পায়।
২। অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতাৰ জ্ঞানঃ
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক নিজৰ অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতাৰ বিষয়ে সচেতন কৰে আৰু একে সময়তে আনৰ অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতাক সন্মান কৰিবলৈ শিকায়।
৩। নৈতিক চৰিত্ৰ গঠনঃ
সততা, ন্যায়, শৃংখলা, সহানুভূতি, দয়া আৰু আনৰ প্ৰতি সন্মান আদি নৈতিক গুণৰ বিকাশ ঘটাই শিক্ষাৰ্থীক সু-চৰিত্ৰবান নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে।
৪। সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ বিকাশঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিক সমাজৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল কৰি তোলে আৰু সামাজিক সমস্যা সমাধান তথা সমাজৰ কল্যাণমূলক কামত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
৫। বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰতি সন্মানঃ
বিভিন্ন জাতি, ধৰ্ম, ভাষা, সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰতি সন্মান আৰু সহনশীলতাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলে। ইয়াৰ ফলত সামাজিক ঐক্য আৰু সম্প্ৰীতি বৃদ্ধি পায়।
৬। সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰতি সচেতনতা:
শিক্ষাই বৈষম্য, অন্যায় আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে সচেতনতা সৃষ্টি কৰে আৰু সকলোৰে বাবে সমতা আৰু ন্যায়ৰ প্ৰতি সন্মানৰ ভাব গঢ়ি তোলে।
৭। সক্ৰিয় নাগৰিকত্বৰ বিকাশঃ
শিক্ষাৰ্থীক সমাজৰ বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ, সামূহিক কাম আৰু জনকল্যাণমূলক কাৰ্যত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হয়।
৮। সমস্যা সমাধান আৰু নেতৃত্বৰ গুণৰ বিকাশঃ
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ যুক্তিবাদী চিন্তা, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ, সমস্যা সমাধান, সহযোগিতা আৰু নেতৃত্বৰ গুণ বিকশিত কৰে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে সমাজৰ বিভিন্ন সমস্যাৰ সমাধানত ভূমিকা ল’ব পাৰে।
৯। দেশপ্ৰেম আৰু জাতীয় চেতনাৰ বিকাশঃ
সুনাগৰিকত্বৰ শিক্ষাই দেশৰ প্ৰতি ভালপোৱা, দায়িত্ববোধ আৰু জাতীয় ঐক্যৰ মনোভাৱ সৃষ্টি কৰে।
১০। আইন আৰু সামাজিক নিয়মৰ প্ৰতি সন্মানঃ
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক দেশৰ আইন, সংবিধান আৰু সামাজিক নিয়ম-কানুন মানি চলিবলৈ শিকায় আৰু সুশৃংখল জীৱন-যাপনৰ অভ্যাস গঢ়ি তোলে।
উপসংহাৰঃ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে শিক্ষাৰ সুনাগৰিকত্বৰ লক্ষ্য হ’ল সচেতন, দায়িত্বশীল, নৈতিক, কৰ্তব্যপৰায়ণ আৰু দেশপ্ৰেমী নাগৰিক সৃষ্টি কৰা। এনে নাগৰিকে নিজৰ অধিকাৰ ভোগ কৰাৰ লগতে নিজৰ কৰ্তব্য পালন কৰে আৰু সমাজ তথা দেশৰ উন্নতি, শান্তি আৰু সুশাসনত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰে।
৯। শিক্ষাৰ নৈতিক লক্ষ্য় কি ?
Ans: শিক্ষাৰ নৈতিক লক্ষ্য হ’ল শিক্ষাৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰ গঠন কৰা আৰু সততা, ন্যায়পৰায়ণতা, সহানুভূতি, দায়িত্ববোধ, সদিচ্ছা, শৃংখলা আৰু আনৰ প্ৰতি সন্মান আদি নৈতিক গুণৰ বিকাশ সাধন কৰা। এই লক্ষ্যৰ উদ্দেশ্য হ’ল ব্যক্তিক শুদ্ধ আৰু ভুলৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজিব পৰা, নৈতিকভাৱে সচেতন আৰু সমাজত গ্ৰহণযোগ্য আচৰণ প্ৰদৰ্শন কৰা ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলা।
শিক্ষাৰ নৈতিক লক্ষ্যৰ মুখ্য দিশসমূহ হ’ল—
১। শুদ্ধ আৰু ভুলৰ জ্ঞানঃ
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক শুদ্ধ আৰু ভুলৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজিবলৈ সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে নৈতিকভাৱে সঠিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
২। নৈতিক মূল্যবোধৰ বিকাশঃ
সততা, ন্যায়, সত্যবাদিতা, দয়া, সহানুভূতি, সদিচ্ছা আৰু কৰ্তব্যপৰায়ণতা আদি নৈতিক গুণৰ বিকাশ ঘটোৱাই নৈতিক শিক্ষাৰ অন্যতম লক্ষ্য।
৩। চৰিত্ৰ গঠনঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিৰ সু-চৰিত্ৰ গঠনত সহায় কৰে। ই ব্যক্তিক সৎ, বিশ্বাসযোগ্য, শৃংখলাবদ্ধ আৰু দায়িত্বশীল কৰি তোলে।
৪। সামাজিক দায়িত্ববোধৰ বিকাশঃ
শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত সমাজৰ প্ৰতি দায়িত্ববোধ সৃষ্টি কৰা আৰু আনৰ প্ৰতি সন্মান, সহায়-সহযোগিতা আৰু সহমৰ্মিতাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলাটো নৈতিক শিক্ষাৰ লক্ষ্য।
৫। নৈতিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতাঃ
নৈতিক শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ যুক্তিবোধ আৰু বিবেকবোধৰ বিকাশ ঘটায়, যাতে তেওঁ বিভিন্ন পৰিস্থিতিত নৈতিকভাৱে সঠিক সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে।
৬। আনৰ প্ৰতি সন্মান আৰু সহনশীলতাঃ
শিক্ষাই বিভিন্ন মত, বিশ্বাস, সংস্কৃতি আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ প্ৰতি সন্মান আৰু সহনশীলতাৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলে।
৭। আধ্যাত্মিক আৰু মানৱীয় গুণৰ বিকাশঃ
নৈতিক শিক্ষাই ব্যক্তিৰ অন্তৰাত্মাৰ বিকাশৰ লগতে মানৱতা, শান্তি, দয়া, প্ৰেম আৰু সদিচ্ছাৰ দৰে মানৱীয় গুণ বিকশিত কৰাত সহায় কৰে।
৮। নৈতিক নেতৃত্বৰ বিকাশঃ
শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত ন্যায়পৰায়ণ নেতৃত্ব, সঠিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ, সহযোগিতা আৰু দায়িত্বশীলভাৱে কাম কৰাৰ গুণ বিকশিত কৰে।
৯। সাৰ্বজনীন নৈতিক মূল্যবোধৰ বিকাশঃ
শিক্ষাই শান্তি, সত্য, ন্যায়, প্ৰেম, ভাতৃত্ববোধ আৰু মানৱতাৰ দৰে সাৰ্বজনীন নৈতিক মূল্যবোধৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা সৃষ্টি কৰে।
১০। সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰাঃ
নৈতিক শিক্ষাই ব্যক্তিক কেৱল নিজৰ বাবে নহয়, সমাজৰ সামগ্ৰিক কল্যাণৰ বাবেও কাম কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰে। ইয়াৰ ফলত এজন দায়িত্বশীল আৰু সমাজোপযোগী ব্যক্তি গঢ় লৈ উঠে।
উপসংহাৰঃ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে শিক্ষাৰ নৈতিক লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল সু-চৰিত্ৰবান, সৎ, ন্যায়পৰায়ণ, দায়িত্বশীল, সহানুভূতিশীল আৰু নৈতিকভাৱে সচেতন ব্যক্তি সৃষ্টি কৰা। নৈতিক শিক্ষাই ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক জীৱনক উন্নত কৰাৰ লগতে এখন সুস্থ, শান্তিপূৰ্ণ আৰু ন্যায়ভিত্তিক সমাজ গঠনত সহায় কৰে।
১০। শিক্ষাৰ পূৰ্ণ জীৱন-যাপনৰ লক্ষ্য় বুলিলে কি বুজা ?
Ans: শিক্ষাৰ পূৰ্ণ জীৱন-যাপনৰ লক্ষ্য হ’ল ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, বৌদ্ধিক, সামাজিক, নৈতিক, আৱেগিক আৰু আধ্যাত্মিক দিশৰ সামগ্ৰিক বিকাশ সাধন কৰা, যাতে তেওঁ জীৱনৰ বিভিন্ন সমস্যা আৰু পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হৈ সুস্থ, সুষম, সুখী আৰু সাৰ্থক জীৱন যাপন কৰিব পাৰে। এই লক্ষ্যই জীৱনৰ কোনো এটা দিশৰ ওপৰত নহয়, বৰং ব্যক্তিৰ জীৱনৰ সকলো দিশৰ ওপৰত সমানে গুৰুত্ব দিয়ে।
শিক্ষাৰ পূৰ্ণ জীৱন-যাপনৰ লক্ষ্যৰ মুখ্য দিশসমূহ হ’ল—
১। শাৰীৰিক বিকাশঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিৰ সুস্বাস্থ্য, শাৰীৰিক শক্তি আৰু সুস্থ জীৱন-যাপনৰ অভ্যাস গঢ়ি তোলে।
২। মানসিক আৰু বৌদ্ধিক বিকাশঃ
শিক্ষাই জ্ঞান, বুদ্ধি, যুক্তিবোধ, চিন্তাশক্তি আৰু বিশ্লেষণাত্মক ক্ষমতাৰ বিকাশ ঘটায়। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিয়ে জীৱনৰ বিভিন্ন সমস্যা সমাধান কৰিব পাৰে।
৩। আৱেগিক বিকাশঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিক নিজৰ আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আৰু সুখ-দুখ আদি পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে মোকাবিলা কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।
৪। সামাজিক বিকাশঃ
শিক্ষাই যোগাযোগ, সহযোগিতা, সহানুভূতি আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক বজাই ৰখাৰ গুণ বিকাশ কৰে। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তি এজন দায়িত্বশীল সামাজিক সদস্য হিচাপে গঢ় লৈ উঠে।
৫। নৈতিক আৰু চৰিত্ৰ গঠনঃ
শিক্ষাই সততা, ন্যায়, দায়িত্ববোধ, শৃংখলা, সদিচ্ছা আৰু আনৰ প্ৰতি সন্মান আদি নৈতিক গুণৰ বিকাশ ঘটায়।
৬। আধ্যাত্মিক বিকাশঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিৰ অন্তৰাত্মাৰ বিকাশ ঘটাই শান্তি, মানৱতা, দয়া, সহমৰ্মিতা আৰু জীৱনৰ প্ৰতি ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলে।
৭। বৃত্তিগত দক্ষতাৰ বিকাশঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিক উপযুক্ত জ্ঞান, দক্ষতা আৰু কৰ্মক্ষমতা প্ৰদান কৰে, যাতে তেওঁ নিজৰ বৃত্তি নিৰ্বাচন কৰি জীৱিকাৰ ক্ষেত্ৰত সফল হ’ব পাৰে।
৮। জীৱনৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিক স্বাস্থ্যকৰ, সুসংগঠিত আৰু আত্মনিৰ্ভৰ জীৱন যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে আৰু জীৱনৰ সামগ্ৰিক মানদণ্ড উন্নত কৰাত সহায় কৰে।
৯। নিৰন্তৰ শিক্ষাৰ মনোভাৱঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিৰ মাজত নতুন জ্ঞান আৰু দক্ষতা আহৰণৰ আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰে। ফলত তেওঁ জীৱনজুৰি শিকি থাকিবলৈ উৎসাহিত হয়।
১০। জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণঃ
শিক্ষাই ব্যক্তিক নিজৰ সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ আৰু আকাংক্ষা চিনাক্ত কৰি উপযুক্ত জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে।
উপসংহাৰঃ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে শিক্ষাৰ পূৰ্ণ জীৱন-যাপনৰ লক্ষ্য হ’ল ব্যক্তিৰ জীৱনৰ সকলো দিশৰ সুষম আৰু সম্পূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰি তেওঁক সুস্থ, সুখী, আত্মনিৰ্ভৰ, দায়িত্বশীল আৰু সাৰ্থক জীৱন যাপনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা। এই লক্ষ্যই ব্যক্তিক নিজৰ জীৱন সফলভাৱে পৰিচালনা কৰাৰ লগতে সমাজৰ কল্যাণতো অৰিহণা যোগাবলৈ সক্ষম কৰে।
১১। গণতান্ত্ৰীক দেশত বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্য়ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি ?
Ans: গণতান্ত্ৰিক দেশত বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্য অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বৃত্তিমূলক শিক্ষাই ব্যক্তিক বিভিন্ন বৃত্তি আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, দক্ষতা আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰি অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰি তোলে। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিৰ নিযুক্তিৰ সুযোগ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে দেশৰ উৎপাদনশীলতা আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ সাধন হয়।
গণতান্ত্ৰিক দেশত বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ হ’ল—
১। অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা:
বৃত্তিমূলক শিক্ষাই ব্যক্তিক বিভিন্ন কাৰিকৰী আৰু ব্যৱহাৰিক দক্ষতা প্ৰদান কৰি নিজৰ জীৱিকা উপাৰ্জন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।
২। নিযুক্তিৰ সুযোগ বৃদ্ধি:
এই শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক কৰ্মমুখী দক্ষতা প্ৰদান কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে উপযুক্ত চাকৰি বা বৃত্তি লাভ কৰাৰ সুযোগ পায়।
৩। নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাসঃ
বৃত্তিমূলক দক্ষতা থকা ব্যক্তিয়ে চাকৰিৰ উপৰি নিজে ব্যৱসায় বা স্ব-নিযুক্তিৰ ব্যৱস্থা কৰিব পাৰে। ফলত নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাস পায়।
৪। অৰ্থনৈতিক বিকাশঃ
দক্ষ আৰু প্ৰশিক্ষিত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালে দেশৰ উৎপাদন আৰু সেৱাৰ মান বৃদ্ধি হয়। ইয়াৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়।
৫। উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি:
বৃত্তিমূলক শিক্ষাই কৰ্মক্ষেত্ৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত কামৰ গুণগত মান আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি পায়।
৬। ব্যক্তিত্ব আৰু সামাজিক বিকাশঃ
এই শিক্ষাই আত্মবিশ্বাস, সহযোগিতা, দায়িত্ববোধ, শৃংখলা আৰু সামাজিক আচৰণৰ দৰে গুণৰ বিকাশ ঘটায়।
৭। নাগৰিক দায়িত্ববোধৰ বিকাশঃ
বৃত্তিমূলক শিক্ষাই ব্যক্তিক সমাজ আৰু দেশৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল কৰি তোলে আৰু দেশৰ উন্নয়নত নিজৰ দক্ষতা ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
৮। সৃজনশীলতা আৰু উদ্ভাৱনৰ বিকাশঃ
কাৰিকৰী আৰু ব্যৱহাৰিক শিক্ষাই নতুন ধাৰণা, সৃষ্টিশীল চিন্তা আৰু উদ্ভাৱনী ক্ষমতাৰ বিকাশ ঘটায়।
৯। সমতা আৰু সামাজিক প্ৰগতিঃ
বৃত্তিমূলক শিক্ষাই বিভিন্ন সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক শ্ৰেণীৰ লোকক দক্ষতা অৰ্জন কৰি আত্মনিৰ্ভৰ হোৱাৰ সুযোগ দিয়ে। ইয়াৰ ফলত সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য হ্ৰাস কৰাত সহায় হয়।
১০। দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নঃ
দক্ষ, কৰ্মঠ আৰু আত্মনিৰ্ভৰ নাগৰিকৰ জৰিয়তে দেশৰ উদ্যোগ, কৃষি, বাণিজ্য, প্ৰযুক্তি আৰু বিভিন্ন সেৱা খণ্ডৰ উন্নতি সাধন হয়।
উপসংহাৰঃ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে গণতান্ত্ৰিক দেশত বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল ব্যক্তিক দক্ষ, কৰ্মক্ষম আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰি তোলা। ই নিযুক্তিৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰাৰ লগতে নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাস, উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি, অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু সামাজিক প্ৰগতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰিহণা যোগায়। সেয়েহে গণতান্ত্ৰিক দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নৰ বাবে বৃত্তিমূলক শিক্ষা অতি প্ৰয়োজনীয়।
১২। বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্য় বুলিলে কি বুজা ? এই লক্ষ্য়ৰ সবলতা আৰু দুৰ্বতাৰ দিশসমূহ আলোচনা কৰা।
Ans:
বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ অৰ্থঃ
বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্য হ’ল শিক্ষাৰ জৰিয়তে ব্যক্তিক নিৰ্দিষ্ট পেশা বা জীৱিকাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, দক্ষতা, কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ আৰু ব্যৱহাৰিক অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰা। এই শিক্ষাই ব্যক্তিক কৰ্মজীৱনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰি অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰি তোলে। কৃষি, উদ্যোগ, ব্যৱসায়, কাৰিকৰী কাম, চিকিৎসা, কম্পিউটাৰ আদি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আহৰণ কৰাটো বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ অন্যতম উদ্দেশ্য।
বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ সবলতাসমূহঃ
১। অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতাঃ
বৃত্তিমূলক শিক্ষাই ব্যক্তিক জীৱিকাৰ্জনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা প্ৰদান কৰে। ফলত ব্যক্তি নিজৰ উপাৰ্জনৰ ব্যৱস্থা কৰি অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ’ব পাৰে।
২। কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ বৃদ্ধিঃ
এই শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক নিৰ্দিষ্ট কাম বা পেশাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ ফলত চাকৰি আৰু স্ব-নিযুক্তিৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়।
৩। নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাসঃ
দক্ষতা থকা ব্যক্তিয়ে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত কামৰ সুযোগ লাভ কৰিব পাৰে। সেয়েহে বৃত্তিমূলক শিক্ষাই নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
৪। ব্যৱহাৰিক জ্ঞান আৰু দক্ষতাৰ বিকাশঃ
বৃত্তিমূলক শিক্ষাই কেৱল তাত্ত্বিক জ্ঞানৰ পৰিৱৰ্তে ব্যৱহাৰিক জ্ঞান আৰু কাৰিকৰী দক্ষতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ফলত শিক্ষাৰ্থীয়ে বাস্তৱ জীৱনৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।
৫। উৎপাদনশীলতা আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশঃ
বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ জৰিয়তে দক্ষ শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি হোৱাৰ লগতে সমাজ আৰু দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ সাধন হয়।
৬। আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ বিকাশঃ
নিজৰ কাম নিজে কৰাৰ দক্ষতা লাভ কৰাৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পায় আৰু তেওঁ আত্মনিৰ্ভৰশীল হ’ব পাৰে।
৭। সৃজনশীলতা আৰু উদ্ভাৱনৰ বিকাশঃ
কাৰিকৰী আৰু ব্যৱহাৰিক কামৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ নতুন চিন্তা, সৃজনশীলতা আৰু উদ্ভাৱনী ক্ষমতাৰ বিকাশ ঘটে।
বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ দুৰ্বলতাসমূহঃ
১। একপক্ষীয় বিকাশঃ
বৃত্তিমূলক শিক্ষাই মূলতঃ পেশাগত আৰু অৰ্থনৈতিক দিশত গুৰুত্ব দিয়ে। ফলত ব্যক্তিৰ নৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশ পৰ্যাপ্তভাৱে নহ’ব পাৰে।
২। সংকীৰ্ণ দৃষ্টিভংগীঃ
এই শিক্ষাই ব্যক্তিক কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পেশা বা কামৰ বাবে অধিক প্ৰস্তুত কৰে। ফলত জীৱনৰ অন্যান্য দিশৰ প্ৰতি তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী সীমিত হ’ব পাৰে।
৩। বৌদ্ধিক বিকাশত সীমাবদ্ধতাঃ
অত্যধিক কাৰিকৰী আৰু ব্যৱহাৰিক শিক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিলে তাত্ত্বিক জ্ঞান, গভীৰ চিন্তা আৰু বৌদ্ধিক বিকাশ কিছু পৰিমাণে অৱহেলিত হ’ব পাৰে।
৪। মানৱীয় মূল্যবোধৰ অৱহেলাঃ
কেৱল পেশাগত দক্ষতাক অধিক গুৰুত্ব দিলে সততা, নৈতিকতা, সহানুভূতি, সৌন্দৰ্যবোধ আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ বিকাশ যথেষ্ট নহ’ব পাৰে।
৫। পেশা নিৰ্বাচনত সীমাবদ্ধতাঃ
নিৰ্দিষ্ট পেশাৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ লোৱা শিক্ষাৰ্থীয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত পেশা সলনি কৰিব বিচাৰিলে কেতিয়াবা অসুবিধাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।
৬। সামাজিক বৈষম্যৰ সম্ভাৱনাঃ
যদি বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ সুবিধা সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ বাবে সমানে উপলব্ধ নহয়, তেন্তে সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি পাব পাৰে।
উপসংহাৰঃ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ লক্ষ্যই ব্যক্তিক দক্ষ, কৰ্মক্ষম, আত্মনিৰ্ভৰ আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ই কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি, নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাস আৰু দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰে। অৱশ্যে কেৱল বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিলে ব্যক্তিৰ নৈতিক, বৌদ্ধিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশ অসম্পূৰ্ণ হৈ থাকিব পাৰে। সেয়েহে বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ সৈতে সাধাৰণ আৰু মূল্যভিত্তিক শিক্ষাৰ সমন্বয় সাধন কৰিলেহে ব্যক্তিৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ সম্ভৱ।
১৩। শিক্ষাৰ লক্ষ্য়ক প্ৰভাৱিক কৰা দিশসমূহ আলোচনা কৰা।
Ans: শিক্ষাৰ লক্ষ্য কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। সময়, সমাজ, ৰাষ্ট্ৰ, অৰ্থনৈতিক অৱস্থা, ৰাজনৈতিক আদৰ্শ, জীৱন দৰ্শন, বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তি আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজনীয়তা আদি বিভিন্ন দিশে শিক্ষাৰ লক্ষ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। সেয়েহে এখন দেশ বা সমাজৰ শিক্ষাৰ লক্ষ্য আন এখন দেশ বা সমাজৰ শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ পৰা পৃথক হ’ব পাৰে।
শিক্ষাৰ লক্ষ্যক প্ৰভাৱিত কৰা মুখ্য দিশসমূহ হ’ল—
১। ৰাজনৈতিক আদৰ্শঃ
ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাই শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। গণতান্ত্ৰিক দেশত সমতা, স্বাধীনতা, সুনাগৰিকত্ব আৰু স্বাধীন চিন্তাৰ বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। আনহাতে, একনায়কত্ববাদী ব্যৱস্থাত ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি আনুগত্যৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
২। সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশঃ
সমাজৰ ৰীতি-নীতি, পৰম্পৰা, সংস্কৃতি, ধৰ্মীয় বিশ্বাস, মূল্যবোধ আৰু সামাজিক আদৰ্শই শিক্ষাৰ লক্ষ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। সমাজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি শিক্ষাৰ লক্ষ্যৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।
৩। অৰ্থনৈতিক অৱস্থাঃ
দেশৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থাই শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণত প্ৰভাৱ পেলায়। অৰ্থনৈতিকভাৱে উন্নত সমাজত দক্ষতা, উৎপাদনশীলতা আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। দৰিদ্ৰ বা উন্নয়নশীল সমাজত কৰ্মমুখী আৰু বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অধিক হয়।
৪। জীৱন দৰ্শন আৰু শিক্ষাদৰ্শনঃ
মানুহে জীৱন আৰু শিক্ষাৰ বিষয়ে কি ধাৰণা পোষণ কৰে তাৰ ওপৰত শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ভৰ কৰে। আদৰ্শবাদে আত্মোপলব্ধি আৰু নৈতিক বিকাশ, প্ৰকৃতিবাদে প্ৰাকৃতিক বিকাশ আৰু প্ৰয়োগবাদে ব্যৱহাৰিক অভিজ্ঞতা আৰু সমস্যা সমাধানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
৫। মানৱ প্ৰকৃতিৰ ধাৰণাঃ
মানৱ প্ৰকৃতিৰ বিষয়ে বিভিন্ন দাৰ্শনিকৰ বিভিন্ন মত আছে। কোনোবাই মানুহক আধ্যাত্মিক সত্তা, কোনোবাই প্ৰাকৃতিক সত্তা আৰু কোনোবাই সামাজিক তথা কৰ্মশীল সত্তা হিচাপে বিবেচনা কৰে। এই ভিন্ন ধাৰণাই শিক্ষাৰ লক্ষ্যতো প্ৰভাৱ পেলায়।
৬। আৰ্থ-সামাজিক সমস্যা আৰু প্ৰয়োজনীয়তাঃ
সমাজত থকা নিবনুৱা সমস্যা, দৰিদ্ৰতা, বৈষম্য, জনসংখ্যা বৃদ্ধি, সামাজিক অসন্তুষ্টি আদি সমস্যাই শিক্ষাৰ লক্ষ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। এই সমস্যাসমূহ সমাধানৰ বাবে শিক্ষা ব্যৱস্থাত উপযুক্ত লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
৭। জ্ঞানৰ বিস্ফোৰণঃ
বিজ্ঞান, তথ্য আৰু জ্ঞানৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি শিক্ষাৰ লক্ষ্যত নতুন দিশ সংযোজন কৰিছে। বৰ্তমান শিক্ষাই কেৱল তথ্য আহৰণৰ পৰিৱৰ্তে তথ্য বিশ্লেষণ, যুক্তিবাদী চিন্তা আৰু নতুন জ্ঞান আহৰণৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
৮। বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিকাশঃ
আধুনিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ অগ্ৰগতিয়ে শিক্ষাৰ লক্ষ্যত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। কম্পিউটাৰ, ইণ্টাৰনেট, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ জ্ঞান বৰ্তমান শিক্ষাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ পৰিছে।
৯। শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন আৰু আগ্ৰহঃ
শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ, প্ৰয়োজন আৰু অভিজ্ঞতাই শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণত প্ৰভাৱ পেলায়। শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত বিকাশৰ লগতে তেওঁৰ ভৱিষ্যৎ জীৱনৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পাৰিব লাগিব।
১০। জীৱনৰ উচ্চ আদৰ্শ আৰু মূল্যবোধঃ
সত্য, ন্যায়, শান্তি, মানৱসেৱা, ভাতৃত্ববোধ, নৈতিকতা আৰু মানৱতাৰ দৰে উচ্চ আদৰ্শই শিক্ষাৰ লক্ষ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। এই মূল্যবোধৰ জৰিয়তে এজন সু-চৰিত্ৰবান আৰু দায়িত্বশীল ব্যক্তি গঢ়ি তোলা হয়।
১১। বিশ্বায়ন আৰু গোলকীয় পৰিৱেশঃ
বিশ্বায়নৰ ফলত বিভিন্ন দেশ আৰু সমাজৰ মাজত সম্পৰ্ক বৃদ্ধি পাইছে। সেয়েহে বৰ্তমান শিক্ষাৰ লক্ষ্যত বিশ্বভাতৃত্ববোধ, আন্তঃসাংস্কৃতিক বুজাবুজি, সহনশীলতা আৰু বিশ্ব নাগৰিকত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
১২। শিক্ষাৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰঃ
সাধাৰণ শিক্ষা, বৃত্তিমূলক শিক্ষা, কাৰিকৰী শিক্ষা, চিকিৎসা শিক্ষা আদি বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ শিক্ষাৰ নিজস্ব লক্ষ্য থাকে। সেয়েহে শিক্ষাৰ প্ৰকাৰ অনুসৰিও শিক্ষাৰ লক্ষ্য পৃথক হয়।
উপসংহাৰঃ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে শিক্ষাৰ লক্ষ্য ৰাজনৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক, অৰ্থনৈতিক, দাৰ্শনিক, বৈজ্ঞানিক আৰু প্ৰযুক্তিগত বিভিন্ন দিশৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। সমাজ আৰু সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে শিক্ষাৰ লক্ষ্যও পৰিৱৰ্তিত হয়। সঠিক সময়োপযোগী শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ আৰু সমাজৰ সামগ্ৰিক উন্নয়ন সাধন কৰিব পাৰি।
১৪। শিক্ষাৰ ব্য়ক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্য় কি ? ইয়াৰ সবলতা আৰু দুৰ্বলতাসমূহ আলোচনা কৰা।
Ans:
ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ অৰ্থ:
শিক্ষাৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্য অনুসৰি শিশু বা ব্যক্তিয়েই শিক্ষাৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু। প্ৰতিটো শিশুৰ সুকীয়া ৰুচি, অভিৰুচি, যোগ্যতা, সামৰ্থ্য আৰু সুপ্ত প্ৰতিভা থাকে। এই জন্মগত সম্ভাৱনাবোৰৰ মুক্ত আৰু পূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰাই ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য। এই লক্ষ্যই ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, নৈতিক, সামাজিক আৰু আধ্যাত্মিক দিশৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ব্যক্তিক আত্মপ্ৰকাশৰ সুযোগ প্ৰদান কৰি তেওঁক স্বাধীন, আত্মবিশ্বাসী, সৃষ্টিশীল আৰু পৰিপক্ক ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাই ইয়াৰ উদ্দেশ্য।
ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ সবলতাসমূহ:
১। ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ:
এই লক্ষ্যই ব্যক্তিৰ নিজস্ব যোগ্যতা, প্ৰতিভা, সৃষ্টিশীলতা আৰু আত্মবিশ্বাসৰ বিকাশত সহায় কৰে।
২। আত্মপ্ৰকাশৰ সুযোগ:
শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ আগ্ৰহ, ৰুচি আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি কাম কৰাৰ সুযোগ পায়। ফলত তেওঁ নিজৰ সম্ভাৱনাসমূহ বিকশিত কৰিব পাৰে।
৩। মনোবৈজ্ঞানিক ভিত্তি:
ই শিশুৰ স্বাভাৱিক আগ্ৰহ, প্ৰয়োজন আৰু সামৰ্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। সেয়েহে শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া অধিক ফলপ্ৰসূ হয়।
৪। সৃষ্টিশীলতাৰ বিকাশ:
শিক্ষাৰ্থীক স্বাধীনভাৱে চিন্তা আৰু কাম কৰাৰ সুযোগ দিয়াৰ ফলত তেওঁৰ সৃষ্টিশীলতা, কল্পনাশক্তি আৰু নতুন চিন্তাৰ বিকাশ ঘটে।
৫। আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি:
নিজৰ মত প্ৰকাশ আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি কাম কৰাৰ সুযোগ পোৱাৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পায়।
৬। সমাজৰ উন্নতি:
উন্নত ব্যক্তিয়ে নিজৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু প্ৰতিভাৰে সমাজৰ কল্যাণত অৰিহণা যোগাব পাৰে। সেয়েহে ব্যক্তিৰ বিকাশৰ জৰিয়তে সমাজৰো উন্নতি সাধন হয়।
ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ দুৰ্বলতাসমূহ:
১। সামাজিক দায়িত্বৰ অৱহেলা:
ব্যক্তিৰ ওপৰত অত্যধিক গুৰুত্ব দিলে সমাজৰ প্ৰতি থকা দায়িত্ব আৰু কৰ্তব্য অৱহেলিত হ’ব পাৰে।
২। আত্মকেন্দ্ৰিকতাৰ সৃষ্টি:
অত্যধিক ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত আত্মকেন্দ্ৰিক মনোভাৱ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৩। সামাজিক সংহতিৰ অভাৱ:
ব্যক্তিগত স্বাৰ্থক অধিক গুৰুত্ব দিলে সহযোগিতা, ঐক্য আৰু সামাজিক দায়িত্ববোধৰ বিকাশ বাধাগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।
৪। ব্যয়বহুল আৰু সময়সাপেক্ষ:
প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰ পৃথক আগ্ৰহ, যোগ্যতা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি শিক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ অধিক সময়, শিক্ষক আৰু শিক্ষাসামগ্ৰীৰ প্ৰয়োজন হয়।
৫। শিক্ষকৰ বাবে অসুবিধা:
এখন শ্ৰেণীত বিভিন্ন শিক্ষাৰ্থীৰ বিভিন্ন আগ্ৰহ আৰু সামৰ্থ্য থকাৰ বাবে প্ৰতিজনক পৃথকভাৱে গুৰুত্ব দিয়া শিক্ষকৰ বাবে কঠিন হৈ পৰে।
উপসংহাৰ:
শিক্ষাৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যই ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা, আত্মবিশ্বাস, সৃষ্টিশীলতা আৰু সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। অৱশ্যে ব্যক্তিৰ বিকাশৰ লগতে সমাজৰ প্ৰতি থকা দায়িত্ব আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱো গঢ়ি তোলা প্ৰয়োজন। সেয়েহে ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক আৰু সমাজকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ মাজত সমন্বয় সাধন কৰিলেহে শিক্ষাৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য সফল হ’ব।
১৫। শিক্ষাৰ সমাজেকেন্দিক লক্ষ্য়ৰ সবলতা আৰু দুৰ্বলতাসমূহ আলোচনা কৰা।
Ans:
সমাজকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ অৰ্থ:
শিক্ষাৰ সমাজকেন্দ্ৰিক লক্ষ্য হ’ল ব্যক্তিক সমাজৰ এজন দায়িত্বশীল আৰু উপযোগী সদস্য হিচাপে গঢ়ি তোলা, যাতে তেওঁ সমাজৰ কল্যাণ, সামাজিক ঐক্য আৰু প্ৰগতিত অৰিহণা যোগাব পাৰে। এই লক্ষ্যই ব্যক্তিৰ ওপৰতকৈ সমাজৰ প্ৰয়োজন, সামাজিক মূল্যবোধ, সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা, সহযোগিতা আৰু নাগৰিক দায়িত্বৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।
সমাজকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ সবলতাসমূহ:
১। সামাজিক ঐক্য আৰু সংহতি:
এই লক্ষ্যই শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত সহযোগিতা, ভাতৃত্ববোধ আৰু ঐক্যৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলে। ফলত সমাজত সামাজিক সংহতি বৃদ্ধি পায়।
২। দায়িত্বশীল নাগৰিকত্বৰ বিকাশ:
শিক্ষাৰ্থীক নিজৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ বিষয়ে সচেতন কৰি এজন দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
৩। সামাজিক সচেতনতা বৃদ্ধি:
শিক্ষাৰ্থীসকলক সমাজৰ বিভিন্ন সমস্যা, যেনে—দৰিদ্ৰতা, বৈষম্য, নিৰক্ষৰতা আদি বিষয়ে সচেতন কৰি সেইবোৰ সমাধানৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে।
৪। সামাজিক আৰু নৈতিক মূল্যবোধৰ বিকাশ:
সহানুভূতি, সহনশীলতা, সহযোগিতা, শৃংখলা, পৰস্পৰৰ প্ৰতি সন্মান আদি সামাজিক আৰু নৈতিক গুণৰ বিকাশ ঘটে।
৫। সাংস্কৃতিক সংৰক্ষণ:
সমাজৰ ভাষা, সংস্কৃতি, পৰম্পৰা, ৰীতি-নীতি আৰু মূল্যবোধৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰি সেইবোৰ সংৰক্ষণ আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ প্ৰেৰণ কৰাত সহায় কৰে।
৬। সমাজৰ প্ৰগতি:
শিক্ষিত আৰু দায়িত্বশীল ব্যক্তিয়ে সমাজৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক উন্নতিত সক্ৰিয়ভাৱে অৰিহণা যোগাব পাৰে।
৭। গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ বিকাশ:
সমতা, স্বাধীনতা, ন্যায়, সহনশীলতা আৰু সহযোগিতাৰ দৰে গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
সমাজকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ দুৰ্বলতাসমূহ:
১। ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা হ্ৰাস:
সমাজৰ প্ৰয়োজনক অত্যধিক গুৰুত্ব দিলে ব্যক্তিৰ স্বাধীন চিন্তা, মত প্ৰকাশ আৰু আত্মপ্ৰকাশৰ সুযোগ সীমিত হ’ব পাৰে।
২। ব্যক্তিত্বৰ অৱহেলা:
সমাজৰ স্বাৰ্থক অধিক গুৰুত্ব দিয়াৰ ফলত ব্যক্তিৰ নিজস্ব আগ্ৰহ, যোগ্যতা, ৰুচি আৰু প্ৰতিভা অৱহেলিত হ’ব পাৰে।
৩। সৃষ্টিশীলতাৰ বাধা:
সমাজৰ প্ৰচলিত নিয়ম আৰু মূল্যবোধৰ ওপৰত অত্যধিক গুৰুত্ব দিলে শিক্ষাৰ্থীৰ স্বাধীন চিন্তা আৰু সৃষ্টিশীলতা বাধাগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।
৪। একঘেয়ামী শিক্ষাৰ সম্ভাৱনা:
সমাজৰ সকলো শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে একে ধৰণৰ লক্ষ্য আৰু শিক্ষা ব্যৱস্থা প্ৰয়োগ কৰিলে ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য আৰু স্বকীয়তা উপেক্ষিত হ’ব পাৰে।
৫। সামাজিক পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ:
সমাজৰ কুসংস্কাৰ, বৈষম্য বা ভুল পৰম্পৰাই শিক্ষাৰ লক্ষ্যক প্ৰভাৱিত কৰিলে শিক্ষাৰ্থীৰ সঠিক বিকাশ বাধাগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।
উপসংহাৰ:
শিক্ষাৰ সমাজকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যই ব্যক্তিক দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তুলি সামাজিক ঐক্য, সহযোগিতা আৰু সমাজৰ প্ৰগতিত সহায় কৰে। কিন্তু সমাজৰ স্বাৰ্থৰ লগতে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা, আগ্ৰহ, যোগ্যতা আৰু সৃষ্টিশীলতাকো সমান গুৰুত্ব দিয়া উচিত। সেয়েহে ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক আৰু সমাজকেন্দ্ৰিক লক্ষ্যৰ মাজত সমন্বয় সাধন কৰিলেহে শিক্ষাৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য সফল হ’ব।
১৬। শিক্ষাৰ উদাৰনৈতিক লক্ষ্য়ৰ সবলতা আৰু দুৰ্বলতাসমূহ আলোচনা কৰা।
Ans:
উদাৰনৈতিক লক্ষ্যৰ অৰ্থ:
শিক্ষাৰ উদাৰনৈতিক লক্ষ্য হ’ল ব্যক্তিৰ বৌদ্ধিক, নৈতিক, সাংস্কৃতিক, সামাজিক আৰু মানৱীয় গুণৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ সাধন কৰা। এই লক্ষ্যই ব্যক্তিক মুক্তভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ, যুক্তিৰে বিচাৰ কৰিবলৈ, নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিবলৈ আৰু জীৱনৰ প্ৰতি উদাৰ তথা সহনশীল দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। লগতে স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, সহানুভূতি আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ বিকাশৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়ে।
উদাৰনৈতিক লক্ষ্যৰ সবলতাসমূহ:
১। বৌদ্ধিক বিকাশ:
এই লক্ষ্যই শিক্ষাৰ্থীৰ চিন্তাশক্তি, যুক্তিবোধ, বিশ্লেষণ ক্ষমতা আৰু বিচাৰশক্তিৰ বিকাশত সহায় কৰে।
২। মুক্ত চিন্তাৰ বিকাশ:
শিক্ষাৰ্থীক স্বাধীনভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ, প্ৰশ্ন কৰিবলৈ আৰু নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। ফলত তেওঁৰ মানসিক স্বাধীনতা বৃদ্ধি পায়।
৩। নৈতিক মূল্যবোধৰ বিকাশ:
সততা, ন্যায়, সহানুভূতি, সমতা, সহনশীলতা আৰু মানৱীয়তাৰ দৰে নৈতিক গুণৰ বিকাশ ঘটে।
৪। সাংস্কৃতিক বিকাশ:
সাহিত্য, কলা, সংগীত, ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ অধ্যয়নৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ সাংস্কৃতিক জ্ঞান আৰু সৌন্দৰ্যবোধ বৃদ্ধি পায়।
৫। সৃষ্টিশীলতাৰ বিকাশ:
স্বাধীন চিন্তা আৰু আত্মপ্ৰকাশৰ সুযোগ পোৱাৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ কল্পনাশক্তি, সৃষ্টিশীলতা আৰু নতুন ধাৰণা সৃষ্টি কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়।
৬। বহল আৰু উদাৰ দৃষ্টিভংগী:
এই লক্ষ্যই ব্যক্তিক বিভিন্ন মত, সংস্কৃতি আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ প্ৰতি সন্মান আৰু সহনশীলতা প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ শিকায়।
৭। দায়িত্বশীল নাগৰিকত্ব:
স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায় আৰু সামাজিক দায়িত্বৰ জ্ঞান লাভ কৰাৰ ফলত শিক্ষাৰ্থী এজন সচেতন আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ় লৈ উঠে।
উদাৰনৈতিক লক্ষ্যৰ দুৰ্বলতাসমূহ:
১। ব্যৱহাৰিকতাৰ অভাৱ:
উদাৰনৈতিক শিক্ষাত জ্ঞান আৰু চিন্তাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। ফলত কেতিয়াবা জীৱিকাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ব্যৱহাৰিক আৰু বৃত্তিমূলক দক্ষতাৰ অভাৱ হ’ব পাৰে।
২। অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতাৰ অভাৱ:
এই লক্ষ্যই বৌদ্ধিক আৰু নৈতিক বিকাশক অধিক গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে উপাৰ্জনমুখী দক্ষতাৰ ওপৰত কম গুৰুত্ব দিব পাৰে।
৩। বাস্তৱ জীৱনৰ পৰা বিচ্ছিন্নতাৰ সম্ভাৱনা:
অত্যধিক তাত্ত্বিক জ্ঞানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিলে শিক্ষাৰ্থীয়ে বাস্তৱ জীৱনৰ সমস্যা আৰু পৰিস্থিতিৰ সৈতে সমাযোজন কৰাত অসুবিধা পাব পাৰে।
৪। সময় আৰু ব্যয় অধিক:
উদাৰনৈতিক শিক্ষাৰ বাবে বিভিন্ন বিষয়, গ্ৰন্থ, শিক্ষক আৰু শিক্ষাসামগ্ৰীৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে এই শিক্ষা তুলনামূলকভাৱে সময়সাপেক্ষ আৰু ব্যয়বহুল হ’ব পাৰে।
৫। সকলোৰে বাবে সমানে উপযোগী নহ’ব পাৰে:
প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ, সামৰ্থ্য আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰয়োজন একে নহয়। সেয়েহে কেৱল উদাৰনৈতিক শিক্ষাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিলে সকলো শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন পূৰণ নহ’ব পাৰে।
উপসংহাৰ:
উদাৰনৈতিক লক্ষ্যই ব্যক্তিৰ মুক্ত চিন্তা, বৌদ্ধিক বিকাশ, নৈতিকতা, সৃষ্টিশীলতা আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। যদিও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে, তথাপি ব্যৱহাৰিক আৰু বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ সৈতে উদাৰনৈতিক শিক্ষাৰ সমন্বয় ঘটালে এজন জ্ঞানী, নৈতিক, সৃষ্টিশীল আৰু দায়িত্বশীল ব্যক্তি তথা নাগৰিক গঢ়ি তুলিব পাৰি।
*****
