১ নম্বৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ দিয়া ।

১. সংগম সাহিত্য মূলতঃ কোন ভাষাত ৰচিত হৈছিল?

উত্তৰ: সংগম যুগৰ সাহিত্যসমূহ প্ৰধানকৈ তামিল ভাষাত ৰচনা কৰা হৈছিল।

২. গুপ্ত বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন? (Who was the founder of the Gupta dynasty?)

উত্তৰ: গুপ্ত বংশৰ আৰম্ভণি কৰা শাসকজন আছিল শ্ৰীগুপ্ত।

৩. কুষাণ বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা কোন আছিল?

উত্তৰ: কুষাণ বংশৰ ভিতৰত কনিষ্ক আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু উল্লেখযোগ্য ৰজা আছিল।

৪. ‘অগ্ৰহাৰ’ কাক বোলে? (What was agrahara?)

উত্তৰ: ব্ৰাহ্মণসকলক ধৰ্মীয় আৰু শিক্ষামূলক কামৰ বাবে কৰমুক্তভাৱে ভূমি দান কৰাৰ ব্যৱস্থাক অগ্ৰহাৰ বোলা হয়।

৫. সাতবাহন বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন আছিল?

উত্তৰ: সাতবাহন বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা হিচাপে চিমুক (Simuka)-ক গণ্য কৰা হয়।

৬. চতুৰ্থ বৌদ্ধ সংগীতি কাৰ শাসনকালত অনুষ্ঠিত হৈছিল?

উত্তৰ: কুষাণ সম্ৰাট কনিষ্কৰ শাসনকালত কাশ্মীৰত চতুৰ্থ বৌদ্ধ সংগীতি অনুষ্ঠিত হৈছিল।

৭. শৃঙ্গ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন আছিল? [২০২৩]

উত্তৰ: শৃঙ্গ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল পুষ্যমিত্ৰ শৃঙ্গ।

৮. ‘নীতিসাৰ’ৰ প্ৰণেতা কোন? (Who wrote Nitisara?)

উত্তৰ: কামন্দক আছিল ‘নীতিসাৰ’ গ্ৰন্থৰ ৰচয়িতা।

৯. কনিষ্কৰ ৰাজধানী ক’ত আছিল?

উত্তৰ: কনিষ্কৰ প্ৰধান ৰাজধানী আছিল পুৰুষপুৰ, যাক বৰ্তমান পেশোৱাৰ বুলি জনা যায়।

১০. সংগম সাহিত্যৰ প্ৰধান দুটা প্ৰকাৰ বা ভাগ কি কি?

উত্তৰ: সংগম সাহিত্যৰ প্ৰধান দুটা ভাগ হৈছে—

(ক) অকম (Akam) — প্ৰেম আৰু ব্যক্তিগত জীৱন সম্পৰ্কীয়।

(খ) পুৰম (Puram) — যুদ্ধ, বীৰত্ব আৰু ৰাজনীতি সম্পৰ্কীয়।

১১. হাথিগুম্ফা শিলালিপি কোন ৰজাৰ শাসনকালৰ সৈতে জড়িত?

উত্তৰ: হাথিগুম্ফা শিলালিপিখন কলিঙ্গৰ ৰজা খাৰৱেলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

১২. ‘গাহা সৎসঈ’ (Gatha Saptasati) কোনে ৰচনা কৰিছিল?

উত্তৰ: সাতবাহন ৰজা হালে প্ৰাকৃত ভাষাত ‘গাহা সৎসঈ’ ৰচনা কৰিছিল।

১৩. গণ্ডোফাৰ্নেছ (Gondophernes) কোন ইন্দো-পাৰ্থিয়ান ৰজা আছিল?

উত্তৰ: গণ্ডোফাৰ্নেছ আছিল ভাৰতৰ এজন উল্লেখযোগ্য ইন্দো-পাৰ্থিয়ান শাসক।

১৪. কোন ৰজাই ‘দক্ষিণাপথপতি’ উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰ: সাতবাহন ৰজা প্ৰথম শতকৰ্ণী আৰু গৌতমীপুত্ৰ সাতকৰ্ণীয়ে ‘দক্ষিণাপথপতি’ উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল।

১৫. সংগম যুগত তামিলকম অঞ্চলত শাসন কৰা তিনিটা প্ৰধান ৰাজবংশ কি কি আছিল?

উত্তৰ: তামিলকম অঞ্চলত শাসন কৰা প্ৰধান তিনিটা ৰাজবংশ আছিল— চেৰ, চোল আৰু পাণ্ড্য।

১৬. পুনা শৈলশালনৰ প্ৰণেতা কোন আছিল? (Who had inscribed Poona R.I?)

উত্তৰ: পুনা শৈলশালনৰ সৈতে প্ৰভাৱতী গুপ্তৰ নাম জড়িত।

১৭. কনিষ্কই আৰম্ভ কৰা অব্দটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: কনিষ্কৰ সৈতে ৭৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আৰম্ভ হোৱা শকাব্দ জড়িত বুলি পৰম্পৰাগতভাৱে ধৰা হয়।

১৮. সাতবাহনসকলৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত শাসকজনৰ নাম কি? [২০২৩]

উত্তৰ: সাতবাহনসকলৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিখ্যাত শাসক আছিল গৌতমীপুত্ৰ সাতকৰ্ণী।

১৯. ‘ভূমিছিদ্রন্যায়' কি? (What was bhumichidraniya?)

উত্তৰ: ‘ভূমিছিদ্রন্যায়’ আছিল গুপ্ত যুগত পতিত বা অনাবাদী ভূমি কৃষিকাৰ্যৰ বাবে দান কৰাৰ এক প্ৰথা।

২০. 'সংগম' শব্দৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: ‘সংগম’ শব্দটোৱে তামিল কবি আৰু সাহিত্যিকসকলৰ সভা বা সমাৱেশক বুজায়।

২১. হৰ্ষবৰ্ধনৰ সাহিত্যকৃতি সমূহ কি কি? (Mention the literary works of Harsha.)

উত্তৰ: হৰ্ষবৰ্ধনৰ প্ৰধান সাহিত্যকৃতি তিনিখন সংস্কৃত নাটক হৈছে—

(ক) নাগানন্দ

(খ) ৰত্নাৱলী

(গ) প্ৰিয়দৰ্শিকা

২) ১। শুংগ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতাজন কোন?

উত্তৰ: শুঙা বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল পূষ্যমিত্ৰ শুঙা। তেওঁ মৌৰেয়া বংশৰ শাসক আছিল আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাৰ আশে-পাশে শাসন কৰিছিল। পূষ্যমিত্ৰ শুঙা মৌৰেয় সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত শুঙা বংশ প্ৰতিষ্ঠা হৈ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা লাভ কৰে।



২। মৌর্য বংশৰ শেষ সম্রাট বৃহদ্রথৰ সেনাপতিজন কোন আছিল?


উত্তৰঃ মৌৰ্য বংশৰ শেষ সম্ৰাট বৃহদ্ৰথ আছিল পূষ্যমিত্ৰ ছুংগা। পূষ্যমিত্ৰ শুঙাৰ নেতৃত্বত বৃহদ্ৰথৰ ৰাজত্বৰ শেষত পদ্ধতিৰে ক্ষমতা দখল কৰি শুঙা বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।


৩। শুংগ বংশৰ শেষৰজন সম্রাট কোন আছিল?


উত্তৰ: শুঙা বংশৰ শেষ সম্ৰাট আছিল ব্ৰহ্মদত্ত। শুংগ বংশৰ শাসক আছিল আৰু খৃষ্টাব্দ ২য় শতিকাৰ প্ৰায় শেষৰ ফালে শাসন কৰিছিল। ব্ৰহ্মদত্তৰ সময়ত এসময়ত শুংগ সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।



৪। প্রথম অশ্বমেধ যজ্ঞ কোনে পাতিছিল?


উত্তৰঃ প্ৰথম অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্ৰাট জয়দ্ৰথে কৰিছিল। এই যজ্ঞ সাধাৰণতে ৰজাৰ ক্ষমতা আৰু সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণৰ প্ৰতীক বুলি ধৰা হয়। অশ্বমেধ যজ্ঞত এটা নিৰ্দিষ্ট গাধ মুক্ত কৰা হয়, আৰু গাধটোৱে যি অঞ্চলৰ বাবে যাত্ৰা কৰে তাৰ ওপৰত ৰজাৰ অধিকাৰ থাকে।



৫। কোনটো ৰাজবংশৰ ৰাজত্বকালত 'মনুস্মৃতি' লিখা হৈছিল?


উত্তৰ: মনুস্মৃতিয়ে ৰচনা কৰা সময়ছোৱা কৌশল বংশৰ ৰাজত্বকালত। এই গ্ৰন্থখনত প্ৰাচীন ভাৰতৰ ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক নীতি-নিয়মৰ বিশদ বিৱৰণ দিয়া হৈছে। সাধাৰণতে মনুস্মৃতিৰ ৰচনাক হিন্দু ধৰ্মৰ অধীনত সামাজিক শ্ৰেণী, ধৰ্ম, নৈতিকতা, আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ বৰ্ণনা কৰা অন্যতম প্ৰধান কাম বুলি গণ্য কৰা হয়।



৬। 'সংস্কৃত ভাষা'ক জাতীয় ভাষা হিচাপে ঘোষণা কৰা শুংগ বংশৰ ৰজাজন কোন?


উত্তৰ: ‘সংস্কৃত ভাষা’ক জাতীয় ভাষা হিচাপে ঘোষণা কৰা শুঙা বংশৰ ৰজা আছিল পূষ্যমিত্ৰ শুংগ। তেওঁ সংস্কৃতৰ প্ৰসাৰ আৰু বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। পূষ্যমিত্ৰ শুঙাৰ দিনত সংস্কৃত ভাষাৰ বিকাশ ঘটিছিল এক প্ৰধান সাহিত্য আৰু ধৰ্মীয় ভাষালৈ।



৭। পুষ্যমিত্র শুংগ কোন আছিল?


উত্তৰ: পূষ্যমিত্ৰ শুংগ শুঙা বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু প্ৰথম সম্ৰাট। মৌৰ্য বংশৰ শেষ সম্ৰাট বৃহদ্ৰথৰ সেনাপতি আছিল আৰু বৃহদ্ৰথৰ ৰাজত্বকালৰ শেষত সিংহাসনত আৰোহণ কৰিছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাত পূষ্যমিত্ৰ শুংগাই ৰাজত্ব কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজত্বকালত সংস্কৃত ভাষাৰ প্ৰসাৰ, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধে কাৰ্যকলাপ আৰু সম্ৰাটৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি আদি আছিল প্ৰধান দিশ। পূষ্যমিত্ৰ শুংগাই বৌদ্ধ মঠ আৰু শিক্ষানুষ্ঠানক অত্যাচাৰ চলাইছিল আৰু তেওঁৰ ৰাজত্বকালত হিন্দু সংস্কৃতিৰ বিকাশত সহায় কৰিছিল।



৮। ক'ত আৰু কেতিয়া সাতবাহন ৰাজবংশৰ উত্থান ঘটিছিল?


উত্তৰ: সতবাহন বংশৰ উত্থান ঘটিছিল মধ্যপ্ৰদেশৰ সাংগলী অঞ্চলত। সাধাৰণতে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকাৰ ভিতৰত ই শাসন কৰিছিল। সতবাহন বংশই বৌদ্ধ আৰু হিন্দু উভয় সংস্কৃতিক প্ৰভাৱিত কৰিছিল আৰু এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকৰ শক্তিশালী ৰাজ্য আছিল।



৯। সাতবাহন বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা ৰজা কোন?


উত্তৰঃ নাগাসেন আছিল সতবাহন বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক ৰজা। মধ্যপ্ৰদেশৰ সাংগলী অঞ্চলত তেওঁ সতবাহন বংশৰ আৰম্ভণি কৰিছিল আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সমৰ্থক হিচাপে পৰিচিত। নাগাসেনাৰ শাসন কালত সতবাহন বংশৰ বিকাশ ঘটি এক শক্তিশালী আৰু সুসজ্জিত ৰাজ্যলৈ পৰিণত হয়।



১০। সাতবাহন বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা কোন আছিল?


উত্তৰ: সতবহন বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰাজা অচিল হৰ্ষসেনা। তেওন খৃষ্টাব্দ আশ শাতিকা বর্ষত শসন কৰিচিল আৰু সতবহন সম্ৰাজ্যৰ শ্রীণখলা শিখৰলাই গতি দিশিল। হৰ্ষসেনা শশংকলত ৰাজ্য অৰ্থনীতি, সংস্কৃত, আৰু বানিজ্যৰ বিকাশ বিষেশক সফলতা প্ৰেম কৰিচিল। তেওন বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰচেৰ আৰু সংস্কৃতষ্ঠাতা বেবে উলেখাজোগ্য অচিল।



১১। পুষ্যমিত্র শৃংগৰ দিনত ভাৰত আক্ৰমণ কৰা গ্ৰীক ৰজাজন কোন আছিল?


উত্তৰ: পুষ্যমিত্ৰ সুংগাৰ দিনত ভাৰত অক্ৰমণ কৰা গ্ৰীক ৰাজজন অচিল আলেকজেণ্ডাৰ দ্যা মহান (আলেকজেণ্ডাৰ মহান)। যদিও আলেকজেণ্ডাৰ শসংকল পুষ্যমিত্ৰ সুংগাৰ শসংকল আগয়, তেওন ভাৰত অভিযান ফলাট ভাৰত ইহস্ত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন ঘোটিচিল।



১২। শুংগসকলৰ দিনত হিন্দুধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা গ্ৰীক ৰাষ্ট্ৰদূতজনৰ নাম কি?


উত্তৰ: ছুংগাৰ দিনত হিন্দু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা গ্ৰীক ৰাষ্ট্ৰদূত আছিল মেগষ্টেনিছ। পূষ্যমিত্ৰ শুঙাৰ সময়ত তেওঁ ভাৰতলৈ আহি হিন্দু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰাৰ লগতে ভাৰতৰ সংস্কৃতি, সমাজ, ৰাজনীতিৰ বিষয়ে বিতং তথ্য প্ৰদান কৰিছিল।



১৩। কণিষ্কই কোন বর্ষত এটা নতুন কল্পৰ আৰম্ভণি কৰে?


উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ আশে-পাশে কনিষ্কে নতুন কল্পকাহিনী আৰম্ভ কৰিছিল। এই কল্পৰ নাম আছিল "কনিষ্ক যুগ" আৰু এই কল্প মূলতঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিকাশৰ লগত জড়িত। কনিষ্কৰ দিনত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মহাযান শাখাৰ প্ৰসাৰ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য হৈ পৰিছিল।



১৪। কণিষ্কই আক্রমণ কৰা চীনা প্রদেশকেইখনৰ নাম লিখা।


উত্তৰঃ কনিষ্কে আক্ৰমণ কৰা চীনৰ কিছুমান প্ৰদেশ হ’ল- ১.**কাশ্মীৰ** (কাশ্মীৰ) ২)**গড়িক** (গন্ধৰা) ৩) **গ্রীষ্মকালীন মণ্ডল** (ভাৰত উপমহাদেশৰ উত্তৰ অংশৰ অঞ্চল, আধুনিক পাকিস্তানৰ ওচৰত) কনিষ্কৰ শাসনকালত এই অঞ্চলসমূহত তেওঁৰ প্ৰভাৱ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য আছিল।



১৫। চতুৰ্থ বৌদ্ধ পৰিষদখন অনুষ্ঠিত কৰাৰ উদ্দেশ্য কি আছিল?


উত্তৰ : চতুৰ্থ বৌদ্ধ পৰিষদৰ আয়োজন কৰাৰ উদ্দেশ্য আছিল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ শিক্ষা আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰ সঠিকভাৱে সংৰক্ষণ আৰু বিশ্লেষণ কৰা। এই পৰিষদ খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ আশে-পাশে অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু ইয়াৰ কিছুমান মূল উদ্দেশ্য আছিল: ১/ **ধৰ্মৰ সঠিক বিশ্লেষণ**: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মৌলিক নীতি, শিক্ষা আৰু শিক্ষাৰ সঠিক পৰিচয় আৰু বিশ্লেষণ কৰা। ২) **অন্য গ্ৰন্থৰ স্বীকৃতি**: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সঠিক গ্ৰন্থ নিৰ্ধাৰণ আৰু বৌদ্ধ সাহিত্যৰ সংৰক্ষণ। ৩/ **বৌদ্ধ সমাজৰ বিকাশ**: বৌদ্ধ সমাজৰ সমস্যা আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা আৰু সম্ভাৱ্য সমাধানৰ সন্ধান কৰা। ৪) **মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ**: মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ শিক্ষাৰ প্ৰচাৰ আৰু বিকাশৰ উদ্দেশ্যে বিভিন্ন দিশৰ ওপৰত আলোচনা কৰা। এই পৰিষদে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সঠিক দিশ আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰ আৰু সংৰক্ষণত সহায় কৰিছে।


১৬। কলিংগৰ চেদী বংশৰ শক্তিশালী ৰজা খাৰবেলৰ ভূমিকা চমুকৈ মূল্যায়ন কৰা।


উত্তৰঃ **খৰবেল** খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকাত শাসন কৰা কলিংগ চেদী বংশৰ এক শক্তিশালী ৰাজ্য আছিল। তেওঁৰ ভূমিকা আৰু উল্লেখযোগ্য প্ৰকাশ তলত উল্লেখ কৰা হৈছে: ১/ ** শক্তিৰ ঋণ**: খৰভেল কলিংগ আছিল এজন অতি শক্তিশালী সেনাপতি আৰু তেওঁৰ প্ৰতিপত্তি, শক্তি আৰু প্ৰতীকী গৌৰৱৰ হিচকিৰ বাবে বিখ্যাত। তেওঁৰ নেতৃত্বত কলিংগ সাম্ৰাজ্যৰ সীমা অতিশয় সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল। ২) **সম্ৰাট অশোকৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী**: খৰাভেলাৰ সময়ত কলিংগ যুদ্ধত জয়ী হোৱা সম্ৰাট অশোক আছিল। খৰাভালাৰ বিজয়ী অভিযানক অশোকৰ প্ৰগতিৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। ৩/ **সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মীয় অপপ্ৰচাৰ**: সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় বিকাশৰ বিকাশত খাৰাবেলে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁ মন্দিৰ আৰু অন্যান্য ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান নিৰ্মাণৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ৪) **কলিংগৰ পৰম্পৰা**: কলিংগৰ ইতিহাসত খৰাভেলাৰ যুগৰ এক উল্লেখযোগ্য স্থান আছে, আৰু টেওক ৰাজ্যৰ শক্তি আৰু ঐতিহ্যক প্ৰতীক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। সামৰণিত ক’বলৈ গ’লে খৰাবেল কলিংগৰ চেদি বংশৰ ইতিহাস আছিল এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু শক্তিশালী শাসক, যাৰ ফলত সাম্ৰাজ্য, সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছিল



৩। চমুটোকা লিখাঃ


(ক) কলিঙ্গৰ ৰজা খাৰৱেল।


উত্তৰঃ কলিঙ্গৰ ৰজা খাৰৱেল* (খৰভেলা) চেদী বংশৰ এজন বিখ্যাত আৰু শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ ৰাজত্বকাল খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকাৰ আশে-পাশে। খাৰাবেলৰ বিষয়ে কিছুমান মূল কথা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল- ১) ৰাজনৈতিক শক্তি**: খাৰবেলৰ নেতৃত্বত কলিংগ সাম্ৰাজ্যৰ সীমা বহু পৰিমাণে বৃদ্ধি কৰা হৈছিল। তেওঁ নিজৰ সাম্ৰাজ্য আৰু অঞ্চলটোৰ সাম্ৰাজ্যবাদী শক্তিৰ ঐক্য বৃদ্ধিৰ বাবেও চেষ্টা চলাইছিল। ২) **যুদ্ধ আৰু বিজয়**: খৰাভেলাৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য অভিযান আছিল অশোক নগৰৰ কলিংগ যুদ্ধ। তেওঁৰ বিজয়ৰ ফলস্বৰূপে কলিংগৰ সীমা বহল হৈ পৰিল। ৩/ **সাংস্কৃতিক বিকাশ**: খাৰাবেলে বিভিন্ন ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ বিকাশ ঘটাই ধৰ্মৰ বিকাশত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল। মন্দিৰ নির্মাণ আৰু সাংস্কৃতিক কাম-কাজৰ গুৰুত্বৰ ওপৰতো তেওঁ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে৷ ৪) **শিলালিপি আৰু ইতিহাস**: খৰাভেলাৰ ৰাজত্বকালত তেওঁৰ ৰাজত্বকাল, অভিযান আৰু সাংস্কৃতিক কৃতিত্বৰ তথ্য প্ৰদানৰ বাবে "হাতিগুম্ফা" নামৰ এটা শিলালিপি সৃষ্টি কৰা হৈছিল। মুঠতে খৰাবেল আছিল কলিংগৰ ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু শক্তিশালী ব্যক্তিত্ব


(খ) সংগম যুগৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীবন।


উত্তৰ: সংগম যুগ দক্ষিণ ভাৰতৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক যুগৰ পিছত আৰম্ভ হৈছিল আৰু প্ৰায় ৩০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পৰা ৩০০ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে চলিছিল। এই সময়ৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ কিছুমান মূল দিশ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল: সামাজিক জীৱন: বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বিকাশঃ সংগম কালত ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ মাজত শ্ৰেণীবিভাজন হোৱাৰ বাবে সমাজৰ শ্ৰেণীবিভাজন হৈছিল। সমাজৰ প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ নিজস্ব ভূমিকা আৰু দায়িত্ব আছিল। মাতৃত্বঃ দক্ষিণ ভাৰতীয় সমাজত মাতৃত্বৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে। নাৰীয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ভূমিকা পালন কৰিছিল। কৃষি আৰু বাণিজ্যঃ এই যুগৰ অৰ্থনৈতিক নীতিৰ মূল আধাৰ আছিল কৃষি। বিভিন্ন কৃষি উৎপাদিত সামগ্ৰী, বিশেষকৈ ধান আৰু মুঙেনাই সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। বাণিজ্যও বিশেষভাৱে উন্নত আছিল।


সাংস্কৃতিক জীৱন: সাহিত্য আৰু কবিতাঃ সংগম যুগত বিভিন্ন ধৰণৰ তামিল সাহিত্য প্ৰকাশ পাইছে। "এৰাণ্ডিল" আৰু "টিন্নাই" আদি উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ উল্লেখযোগ্য। কবিসকলৰ ভিতৰত এই যুগৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূর্ণ ব্যক্তি আছিল অগাষ্টিয়া আৰু মৰাক্কালি। কলা আৰু সংগীতঃ সংগীত আৰু নৃত্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ প্ৰতিভাৰ বিকাশ ঘটিছিল। পৰম্পৰাগত নৃত্য শৈলী আৰু সংগীত শৈলীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হৈছিল। ধৰ্মঃ এই যুগত শৈৱী, শাক্ত, বৈষ্ণো ধৰ্মৰ উত্থান ঘটিছিল। ধৰ্মীয় উৎসৱৰ আয়োজন কৰা হৈছিল আৰু ধৰ্মীয় স্থান নিৰ্মাণৰ কামো বৃদ্ধি পাইছিল। দৰ্শন আৰু বিজ্ঞান: সংগম যুগত জ্যোতিষ আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন দৰ্শন আৰু বৈজ্ঞানিক চিন্তাৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট অগ্ৰগতি ঘটিছিল। সাধাৰণতে সংগম যুগৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱন বিশেষভাৱে উন্নত আছিল, কিয়নো সাহিত্য, কলা, কৃষি আৰু ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত এক বিশেষ সমৃদ্ধি আছিল।



(গ) গৌতমীপুত্র সাতকর্ণী।


উত্তৰঃ গৌতমীপুত্ৰ সতকৰ্ণী আছিল সুংগা বংশৰ এজন বিশিষ্ট সম্ৰাট। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকাত তেওঁ শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁৰ সময়ত শ্বুংগা সাম্ৰাজ্যৰ ক্ষমতা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল। কিছুমান মূল কথা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল: ১/ ৰাজত্বকাল: গৌতমীপুত্ৰ সতকৰ্ণীৰ ৰাজত্ব খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০ শতিকাত। টিও ছুংগা বংশৰ শক্তিশালী ৰাজা হিচকক হিচকি বুলি গণ্য কৰা হয়। ২/ সামৰিক অভিযান: তেওঁ সাতকৰ্ণাইত বিভিন্ন সামৰিক অভিযানৰ জৰিয়তে নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ সীমা সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ডেকান অঞ্চলত টিওনে উল্লেখযোগ্য জয়লাভ কৰে। ৩/ সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মঃ তেওঁৰ সময়ত হিন্দু ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰ ফুলি উঠিছিল। তেওঁ দৰ্শন আৰু সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰিছিল। ৪/ বৌদ্ধ ধৰ্মঃ গৌতমীপুত্ৰ সতকৰ্ণী আছিল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এজন সন্মানীয় সমৰ্থক। তেওঁ বৌদ্ধ মন্দিৰ আৰু শিক্ষানুষ্ঠান নিৰ্মাণৰ গুৰুত্বৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। গৌতমীপুত্ৰ সাতকৰ্ণী শ্বুংগা সাম্ৰাজ্যৰ ইতিহাসত এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু শক্তিশালী শাসক আছিল, যিয়ে সাম্ৰাজ্যৰ বিকাশ আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।


৪. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ

১. সংগম যুগৰ অৰ্থনীতি আৰু নগৰীকৰণৰ গতিধাৰা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ সংগম যুগৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ কৃষি, বাণিজ্য, শিল্প আৰু হস্তশিল্পৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। এই সময়ত দক্ষিণ ভাৰতত নগৰ আৰু বন্দৰসমূহৰো যথেষ্ট বিকাশ ঘটিছিল।

কৃষি: কাৱেৰী নদীৰ উপত্যকা আদি অঞ্চলত উৰ্বৰ মাটিৰ বাবে কৃষিৰ উন্নতি হৈছিল। ধান আছিল প্ৰধান কৃষিজ উৎপাদন।

শিল্প আৰু হস্তশিল্প: বয়ন, ধাতুকৰ্ম, মুকুতাৰ ব্যৱসায় আৰু বিভিন্ন হস্তশিল্পৰ যথেষ্ট প্ৰসাৰ ঘটিছিল।

বাণিজ্য আৰু নগৰ: পুহাৰ, মধুৰাই আৰু মুচিৰিৰ দৰে নগৰ আৰু বন্দৰসমূহ বাণিজ্যৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বিদেশী বণিকসকলৰ সৈতে বাণিজ্যৰ ফলত নগৰসমূহ অধিক সমৃদ্ধ হৈছিল।

সামগ্ৰিকভাৱে, কৃষি আৰু বাণিজ্যৰ উন্নতিয়ে সংগম যুগৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু নগৰীকৰণত বিশেষ সহায় কৰিছিল।


২. কলিঙ্গৰ ৰজা খাৰৱেলৰ হাথিগুম্ফা শিলালিপিৰ আধাৰত তেওঁৰ ইতিহাস পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰা।

উত্তৰঃ কলিঙ্গৰ শক্তিশালী ৰজা খাৰৱেল মহামেঘবাহন বা চেদি বংশৰ শাসক আছিল। উদয়গিৰি পাহাৰৰ হাথিগুম্ফা শিলালিপিৰ পৰা তেওঁৰ শাসনকালৰ বিভিন্ন ঘটনা জানিব পাৰি।

ৰাজ্যৰ উন্নতি: ৰজা খাৰৱেলে ৰাজ্যৰ পুখুৰী, উদ্যান আৰু অন্যান্য জনকল্যাণমূলক কাম-কাজৰ উন্নতি সাধন কৰিছিল।

সামৰিক অভিযান: তেওঁ বিভিন্ন অঞ্চললৈ সামৰিক অভিযান চলাই বহু ৰাজ্যৰ ওপৰত নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল। মগধৰ বিৰুদ্ধেও তেওঁ অভিযান চলাইছিল আৰু বিজয় লাভ কৰিছিল।

ধৰ্মীয় নীতি: খাৰৱেল জৈন ধৰ্মৰ অনুগামী আছিল। তেওঁ জৈন সাধুসকলৰ বাবে উদয়গিৰি আৰু খণ্ডগিৰিত গুহা নিৰ্মাণ কৰাইছিল। লগতে তেওঁ অন্যান্য ধৰ্মৰ প্ৰতিও সহনশীল আছিল।

মূল্যায়ন: হাথিগুম্ফা শিলালিপিৰ তথ্যৰ পৰা খাৰৱেলক এজন সাহসী, দক্ষ আৰু জনকল্যাণমুখী শাসক হিচাপে জনা যায়।


৩. কনিষ্কৰ ৰাজত্বকালৰ এক সমালোচনাত্মক মূল্যাংকন কৰা। [২০২৩]

উত্তৰঃ কুষাণ বংশৰ অন্যতম শক্তিশালী সম্ৰাট আছিল কনিষ্ক। তেওঁৰ শাসনকালত কুষাণ সাম্ৰাজ্য যথেষ্ট বিস্তৃত হৈছিল। তেওঁ কেৱল এজন দক্ষ বিজেতাই নহয়, ধৰ্ম, সাহিত্য, কলা আৰু সংস্কৃতিৰো পৃষ্ঠপোষক আছিল।

সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ: কনিষ্কই মধ্য এছিয়াৰ পৰা উত্তৰ ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চললৈ নিজৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল। পাটলীপুত্ৰ অভিযানৰ সময়ত তেওঁ অশ্বঘোষক নিজৰ ৰাজসভালৈ লৈ আহিছিল।

ধৰ্মীয় অৱদান: কনিষ্কই বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতি বিশেষ পৃষ্ঠপোষকতা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ সময়ত কাশ্মীৰৰ কুণ্ডলবনত চতুৰ্থ বৌদ্ধ সংগীতি অনুষ্ঠিত হৈছিল। মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰত তেওঁৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছিল।

কলা আৰু সাহিত্য: তেওঁৰ ৰাজসভাত অশ্বঘোষ, নাগাৰ্জুন, বসুমিত্ৰ আৰু চৰকৰ দৰে পণ্ডিত আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত গান্ধাৰ আৰু মথুৰা কলাশৈলীৰ যথেষ্ট উন্নতি ঘটে।

মূল্যায়ন: যুদ্ধ আৰু সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ ফলত প্ৰজাৰ ওপৰত কিছু চাপ পৰিছিল যদিও বাণিজ্য, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশত কনিষ্কৰ অৱদান বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।


৪. সাতবাহনসকলৰ প্ৰশাসন আৰু সাংস্কৃতিক অৱদান সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ সাতবাহনসকলে দাক্ষিণাত্যত বহু বছৰ শাসন কৰি ৰাজনৈতিক, প্ৰশাসনিক আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল।

প্ৰশাসন: ৰজা আছিল প্ৰশাসনৰ মুখ্য ব্যক্তি। সাম্ৰাজ্য বিভিন্ন ‘আহাৰ’ বা প্ৰশাসনিক অঞ্চলত বিভক্ত কৰা হৈছিল। ‘অমাত্য’সকলে প্ৰশাসনিক কামত সহায় কৰিছিল আৰু ‘গৌলমিক’সকলে স্থানীয় শান্তি-শৃংখলা ৰক্ষাত ভূমিকা লৈছিল।

ভাষা আৰু সাহিত্য: সাতবাহনসকলে প্ৰাকৃত ভাষাক বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল। ৰজা হালে প্ৰাকৃত ভাষাত গাহা সৎসঈ ৰচনা কৰিছিল বুলি জনা যায়।

কলা আৰু স্থাপত্য: অমৰাৱতী, নাগাৰ্জুনকোণ্ডা, কাৰ্লে, ভাজা আৰু নাচিকৰ স্তূপ, চৈত্য আৰু গুহা-স্থাপত্য সাতবাহন যুগৰ সাংস্কৃতিক কৃতিত্বৰ উল্লেখযোগ্য নিদৰ্শন।

সামগ্ৰিকভাৱে, সাতবাহনসকলে উত্তৰ আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।


৫. সংগম যুগৰ সাহিত্য, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ বিশদ বিবৰণ দিয়া। [২০২৩]

উত্তৰঃ দক্ষিণ ভাৰতৰ ইতিহাসত খ্ৰীঃপূঃ ৩য় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় ৩য় শতিকালৈ সময়ছোৱাক সংগম যুগ বুলি কোৱা হয়। এই সময়ছোৱাত তামিল সাহিত্য, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ যথেষ্ট বিকাশ ঘটিছিল।

সংগম সাহিত্য: সংগম সাহিত্য পণ্ডিতসকলৰ সভাত ৰচনা আৰু সংকলন কৰা হৈছিল। এটুটোকাঅ'ই আৰু পত্তুপাট্টু ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য সংকলন। শিলপ্পাদিকাৰম আৰু মনিমেকলেও এই যুগৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ। সংগম সাহিত্যক মূলতঃ ‘অকম’ আৰু ‘পুৰম’—এই দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়।

সামাজিক জীৱন: সংগম সমাজক প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ভিত্তিত পাঁচটা ‘তিণাই’ত ভাগ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত কুৰিঞ্জি, মুলাই, মৰুথম, নেইতাল আৰু পালৈ উল্লেখযোগ্য। সমাজত ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰভাৱ আছিল যদিও জাতিভেদ ব্যৱস্থা পিছৰ সময়ৰ দৰে কঠোৰ নাছিল।

সংস্কৃতি আৰু ধৰ্ম: মুৰুগান বা চেয়’ন আছিল অন্যতম প্ৰধান দেৱতা। বীৰসকলৰ স্মৃতিত নাড়ুকল স্থাপন কৰি পূজা কৰাৰ প্ৰথাও আছিল। সংগীত, নৃত্য আৰু নাট্যকলাই সংগম সংস্কৃতিক সমৃদ্ধ কৰিছিল।


৬. মৌৰ্যোত্তৰ কালত ভাৰতীয় সমাজত দেখা দিয়া পৰিৱৰ্তনসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত ভাৰতীয় সমাজত বহুতো নতুন পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছিল। বিদেশী জাতিৰ আগমন, বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰ আৰু নতুন ধৰ্মীয় ধাৰণাই সমাজখনক অধিক বৈচিত্ৰময় কৰি তুলিছিল।

বিদেশী লোকৰ অন্তৰ্ভুক্তি: ইণ্ডো-গ্ৰীক, শক, পাৰ্থিয়ান আৰু কুষাণসকল ভাৰতলৈ আহি পিছলৈ ভাৰতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ সৈতে মিলি গৈছিল।

জাতি আৰু পেশা: বিভিন্ন পেশা আৰু বাণিজ্যৰ বিকাশৰ ফলত নতুন নতুন পেশাগত গোটৰ সৃষ্টি হৈছিল। জাতি ব্যৱস্থাও ক্ৰমে অধিক জটিল হৈ পৰিছিল।

ধৰ্মীয় পৰিৱৰ্তন: বৈষ্ণৱ আৰু শৈৱ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰৰ লগতে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মহাযান শাখাৰো বিকাশ হৈছিল।

মহিলাৰ অৱস্থা: সমাজত মহিলাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধি পাইছিল যদিও সাতবাহন সমাজত মাতৃৰ নাম ব্যৱহাৰৰ প্ৰথা দেখা গৈছিল।


৭. মৌৰ্যোত্তৰ কালত সুদূৰ দক্ষিণ ভাৰত আৰু ৰোম সাম্ৰাজ্যৰ মাজত থকা বাণিজ্য সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মৌৰ্যোত্তৰ কালত দক্ষিণ ভাৰত আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজত স্থল আৰু বিশেষকৈ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল। মৌচুমী বতাহৰ সহায়ত সমুদ্ৰপথেৰে যাত্ৰা সহজ হোৱাৰ ফলত এই বাণিজ্য অধিক বিকশিত হৈছিল।

বন্দৰ: মুচিৰি, বাৰীকৈ, আৰিকামেডু আৰু পুহাৰ আদি বন্দৰৰ জৰিয়তে ৰোমৰ সৈতে বাণিজ্য চলিছিল।

ৰপ্তানি: দক্ষিণ ভাৰতৰ পৰা কলা মৰিচ, মুক্তা, হাতীৰ দাঁত, সুগন্ধি দ্ৰব্য, মূল্যৱান পাথৰ আদি ৰোমলৈ পঠিওৱা হৈছিল।

আমদানি: ইয়াৰ বিনিময়ত ৰোমৰ পৰা সোণ-ৰূপৰ মুদ্ৰা, সুৰা আৰু কাঁচৰ সামগ্ৰী ভাৰতলৈ আহিছিল।

প্ৰভাৱ: এই বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ ভাৰতৰ অৰ্থনীতি শক্তিশালী হৈছিল আৰু বহু বন্দৰ-নগৰৰ বিকাশ ঘটিছিল। সংগম যুগৰ চোল, চেৰ আৰু পাণ্ড্য ৰাজ্যও এই বাণিজ্যৰ পৰা যথেষ্ট লাভৱান হৈছিল।


৮. কুষাণসকলৰ অধীনত কলা আৰু স্থাপত্যৰ বিকাশৰ বিষয়ে এক নিবন্ধ লিখা।

উত্তৰঃ কুষাণ যুগ ভাৰতীয় কলা আৰু স্থাপত্যৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সময়। বিশেষকৈ কনিষ্কৰ শাসনকালত বৌদ্ধ কলা আৰু স্থাপত্যৰ যথেষ্ট বিকাশ হৈছিল।

গান্ধাৰ কলা: গান্ধাৰ শিল্পত ভাৰতীয় আৰু গ্ৰীক-ৰোমান শিল্পৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। বুদ্ধৰ মূৰ্তিত সুন্দৰ মুখাবয়ৱ, কোঁচ খোৱা চুলি আৰু ভাঁজযুক্ত বস্ত্ৰৰ বৈশিষ্ট্য দেখা যায়।

মথুৰা কলা: মথুৰা কলা অধিক ভাৰতীয় বৈশিষ্ট্যসম্পন্ন আছিল। ইয়াত বুদ্ধৰ লগতে মহাবীৰ, বিষ্ণু, শিৱ আৰু অন্যান্য ব্যক্তিৰ মূৰ্তিও নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ৰঙা বেলেপাথৰ ইয়াৰ প্ৰধান উপাদান আছিল।

স্থাপত্য: কুষাণ যুগত বহু স্তূপ, বিহাৰ আৰু সংঘাৰাম নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পেশোৱাৰত কনিষ্কই নিৰ্মাণ কৰোৱা বৃহৎ স্তূপ এই যুগৰ স্থাপত্যৰ উল্লেখযোগ্য নিদৰ্শন।


৯. শৃঙ্গ আৰু কৰ্ব বংশৰ ৰাজনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় গুৰুত্ব পৰ্যালোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত উত্তৰ ভাৰতত শৃঙ্গ আৰু কৰ্ব বংশৰ উত্থান ঘটে। এই দুয়োটা বংশে ৰাজনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

শৃঙ্গ বংশ: মৌৰ্য সেনাপতি পুষ্যমিত্ৰ শৃঙ্গই শেষ মৌৰ্য সম্ৰাট বৃহদ্ৰথক হত্যা কৰি শৃঙ্গ বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁ ইণ্ডো-গ্ৰীক আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল আৰু বৈদিক ধৰ্মীয় পৰম্পৰাক উৎসাহিত কৰিছিল। অশ্বমেধ যজ্ঞৰ আয়োজনো তেওঁৰ সময়ত হৈছিল।

কৰ্ব বংশ: শৃঙ্গ বংশৰ শেষ ৰজা দেৱভূতিক হত্যা কৰি তেওঁৰ মন্ত্ৰী বাসুদেৱে কৰ্ব বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। এই বংশে পাটলিপুত্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি মগধ অঞ্চলত শাসন কৰিছিল।

গুৰুত্ব: এই দুয়োটা বংশৰ সময়ত ব্ৰাহ্মণ্য পৰম্পৰা আৰু সংস্কৃত সংস্কৃতিৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পৰিছিল।


১০. সাতবাহন বংশৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস আৰু বিশেষকৈ গৌতমীপুত্র শতকৰ্ণীৰ কৃতিত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত দাক্ষিণাত্যত সাতবাহনসকলৰ শক্তিশালী ৰাজনৈতিক উত্থান ঘটে। এই বংশই দাক্ষিণাত্যৰ বিস্তৃত অঞ্চলত বহু বছৰ শাসন কৰিছিল।

গৌতমীপুত্র শতকৰ্ণী: সাতবাহন বংশৰ অন্যতম শক্তিশালী ৰজা আছিল গৌতমীপুত্র শতকৰ্ণী। তেওঁৰ মাতৃ গৌতমী বালশ্ৰীৰ নাচিক শিলালিপিৰ পৰা তেওঁৰ কৃতিত্বৰ বিষয়ে বহু তথ্য পোৱা যায়।

সামৰিক কৃতিত্ব: তেওঁ শক শাসক নাহপানাক পৰাস্ত কৰি সাতবাহনসকলৰ হেৰুৱা বহু অঞ্চল পুনৰ দখল কৰিছিল। মালৱা, মহাৰাষ্ট্ৰ, বেৰাৰ আৰু কাঠিৱাড়ৰ বহু অঞ্চল তেওঁৰ অধীনলৈ আহিছিল।

ধৰ্ম আৰু প্ৰশাসন: তেওঁ বৈদিক পৰম্পৰাক সন্মান কৰাৰ লগতে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতিও সহনশীলতা দেখুৱাইছিল। দক্ষ শাসন আৰু সামৰিক শক্তিৰে তেওঁ সাতবাহন সাম্ৰাজ্যক পুনৰ শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।

১১. প্ৰয়াগ ধৰ্মসভাৰ উল্লিখনেৰে হৰ্ষবৰ্ধনৰ ধৰ্মনীতি সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ

হৰ্ষবৰ্ধনৰ ধৰ্মনীতি (Religious Policy) ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা, সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান দৃষ্টিভংগী আৰু ধৰ্মীয় পৃষ্ঠপোষকতাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল। তেওঁ নিজে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অনুসাৰী হ’লেও হিন্দু আৰু জৈন ধৰ্মৰ প্ৰতিও সমান শ্ৰদ্ধা প্ৰকাশ কৰিছিল। প্ৰয়াগ ধৰ্মসভা (Prayaga Council) তেওঁৰ ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা আৰু দানশীলতাৰ এক উজ্জ্বল প্ৰতীক হিচাপে বিবেচিত হয়। হৰ্ষৰ ধৰ্মনীতিয়ে সমাজত ধৰ্মীয় ঐক্য আৰু সামাজিক স্থিতিশীলতা গঢ়ি তুলিছিল।

  • ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা: হৰ্ষই হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজসভাত বিভিন্ন ধৰ্মৰ পণ্ডিতসকলৰ সমাগম হৈছিল।
  • বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পৃষ্ঠপোষকতা: হৰ্ষই নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ক সমৰ্থন জনাইছিল আৰু হিউৱেন চাঙৰ দৰে বৌদ্ধ পণ্ডিতক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল।
  • প্ৰয়াগ ধৰ্মসভা: প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে গংগা-যমুনাৰ সংগমস্থলত আয়োজিত এই সভাত প্ৰায় ৫০,০০০ লোকে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰথম দিনত বুদ্ধ পূজা, দ্বিতীয়-তৃতীয় দিনত সূৰ্য আৰু শিৱ পূজা, আৰু চতুৰ্থ দিনত বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলক দান কৰা হৈছিল।
  • দানশীলতা: হৰ্ষই প্ৰয়াগ ধৰ্মসভাত ৰাজকোষৰ সম্পদ, মূল্যবান সামগ্ৰী আৰু নিজৰ সাজ-পোছাকো দান কৰিছিল, যিয়ে তেওঁৰ দানশীলতা প্ৰকাশ কৰিছিল।
  • সামাজিক প্ৰভাৱ: হৰ্ষৰ ধৰ্মনীতিয়ে বিভিন্ন ধৰ্মৰ মাজত ঐক্যৰ ভাৱ জাগ্ৰত কৰি সমাজত স্থিতিশীলতা আনিছিল।

হৰ্ষবৰ্ধনৰ ধৰ্মনীতি তেওঁৰ শাসনকালৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ আছিল। প্ৰয়াগ ধৰ্মসভাৰ জৰিয়তে তেওঁৰ ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা আৰু দানশীলতা সমগ্ৰ ভাৰতত প্ৰচাৰিত হৈছিল, যিয়ে তেওঁক এক মহান শাসক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত কৰিছিল।

১২. গুপ্ত কলা আৰু স্থাপত্যৰ ভূমিকা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ

গুপ্ত কলা আৰু স্থাপত্য (Gupta Art and Architecture) ভাৰতীয় শিল্পৰ এক স্বর্ণযুগ হিচাপে বিবেচিত হয়, যিয়ে সমসাময়িক সমাজত ধৰ্মীয়, সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক জাগৰণৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই যুগৰ স্থাপত্য, ভাস্কর্য আৰু চিত্ৰকলাই ভাৰতীয় শৈলীৰ পৰিপক্কতা প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছিল। সাঁচীৰ স্তূপ, অজন্তা-ইলোৰাৰ গুহাচিত্ৰ আৰু মথুৰাৰ ভাস্কর্যই গুপ্ত কলাৰ শ্রেষ্ঠত্ব প্ৰমাণ কৰে।

  • স্থাপত্যৰ বিকাশ: দেৱগড়ৰ দশাৱতাৰ মন্দিৰ আৰু ভিতৰগাঁৱৰ ইটাৰ মন্দিৰ মন্দিৰ স্থাপত্যৰ আদি ৰূপৰ উদাহৰণ।
  • ভাস্কর্যৰ শ্রেষ্ঠত্ব: মথুৰা আৰু সাৰনাথৰ বুদ্ধ, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণত ভাৰতীয় শৈলীৰ পৰিপক্কতা দেখা গৈছিল।
  • চিত্ৰকলাৰ উৎকৰ্ষতা: অজন্তাৰ গুহাচিত্ৰত বৌদ্ধ জীৱনৰ দৃশ্য আৰু ধৰ্মীয় কাহিনী সুন্দৰভাৱে চিত্ৰিত হৈছিল।
  • ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা: গুপ্ত কলাই হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিছিল।
  • সামাজিক প্ৰভাৱ: এই কলাই সমাজত ধৰ্মীয় ভক্তি, সাংস্কৃতিক জাগৰণ আৰু শৈল্পিক বিকাশৰ প্ৰচাৰ কৰিছিল।

গুপ্ত কলা আৰু স্থাপত্যই সমসাময়িক সমাজত এক সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় পুনৰুত্থানৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই কলাৰ উৎকৰ্ষতাৰ বাবে গুপ্ত যুগক ভাৰতীয় ইতিহাসৰ এক উজ্জ্বল অধ্যায় হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

১৩. হৰ্ষবৰ্ধনৰ তত্বাৱধানত উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰ সম্পৰ্কে লিখা।

উত্তৰঃ

হৰ্ষবৰ্ধন (Harshavardhana) উত্তৰ ভাৰতত ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ একীকৰণ আৰু সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁৰ শাসনকালত (৬০৬-৬৪৭ খ্ৰীষ্টাব্দ) কনৌজক কেন্দ্ৰ কৰি এক শক্তিশালী সাম্ৰাজ্য গঢ়ি উঠিছিল, যিয়ে উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ঐক্য আৰু স্থিতিশীলতা নিশ্চিত কৰিছিল।

  • সামৰিক বিজয়: হৰ্ষই পঞ্জাৱ, মালৱা, বংগ আৰু মগধৰ দৰে অঞ্চলত নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল।
  • প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা: হৰ্ষৰ প্ৰশাসন কেন্দ্ৰীভূত আছিল আৰু বিষয়া তথা সামন্তসকলে স্থানীয় শাসনৰ দায়িত্ব পালন কৰিছিল।
  • ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা: তেওঁ হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল।
  • সাংস্কৃতিক পৃষ্ঠপোষকতা: তেওঁ নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল আৰু নিজে নাগনন্দ, ৰত্নাৱলী আৰু প্ৰিয়দৰ্শিকা নামৰ সংস্কৃত নাটক ৰচনা কৰিছিল।
  • প্ৰয়াগ ধৰ্মসভা: প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে অনুষ্ঠিত প্ৰয়াগ ধৰ্মসভাত তেওঁ বিপুল পৰিমাণে দান কৰিছিল।

হৰ্ষবৰ্ধনৰ শাসনকালত উত্তৰ ভাৰতত ৰাজনৈতিক ঐক্য, সাংস্কৃতিক সমৃদ্ধি আৰু ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতাৰ এক সুন্দৰ সমন্বয় দেখা গৈছিল।

১৪. সমসাময়িক সৱল ৰাজনৈতিক স্থিতি গঢ়ি তোলাৰ গুপ্ত অৰ্থনীতিৰ ভূমিকাৰ সন্দৰ্ভত আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ

গুপ্ত অৰ্থনীতি (Gupta Economy) সমসাময়িক ভাৰতত এক সৱল ৰাজনৈতিক স্থিতি গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। এই অৰ্থনীতি কৃষিপ্ৰধান হোৱাৰ লগতে বাণিজ্য, শিল্প আৰু মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰশীল আছিল।

  • কৃষিৰ ভূমিকা: কৃষি আছিল অৰ্থনীতিৰ মূল ভেঁটি। ভূমিৰাজহ ৰাজ্যৰ প্ৰধান আয়ৰ উৎস আছিল।
  • বাণিজ্যৰ সমৃদ্ধি: ৰোম, চীন আৰু দক্ষিণ-পূৰ্ব এচিয়াৰ সৈতে বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক আছিল। সোণৰ মুদ্ৰাৰ প্ৰচলনে বাণিজ্য সহজ কৰিছিল।
  • শিল্পৰ বিকাশ: বস্ত্ৰ, ধাতুকাম, মৃৎশিল্প আৰু গহনা নিৰ্মাণৰ বিকাশ ঘটিছিল।
  • ভূমি দান পদ্ধতি: ভূমি দানৰ জৰিয়তে বিষয়া আৰু সামন্তসকলৰ আনুগত্য নিশ্চিত কৰা হৈছিল।
  • ৰাজকোষৰ শক্তি: সমৃদ্ধ অৰ্থনীতিয়ে ৰাজকোষ শক্তিশালী কৰি সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক ব্যয় বহন কৰাত সহায় কৰিছিল।
  • ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ: অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধিয়ে সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ, আইন-শৃংখলা আৰু ৰাজনৈতিক স্থিতিশীলতা বজাই ৰখাত সহায় কৰিছিল।

সেয়েহে গুপ্ত অৰ্থনীতিৰ শক্তিশালী ভেঁটিয়ে গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজনৈতিক স্থিতিশীলতা আৰু সামৰিক শক্তি বৃদ্ধিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

১৫. আদি সামন্তবাদ বুলিলে কি বুজা? ভূ-দান পদ্ধতিৰ আলমত আদি সামন্তবাদ প্ৰথাৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ

আদি সামন্তবাদ (Early Feudalism) হৈছে গুপ্ত যুগত ভূ-দান পদ্ধতিৰ জৰিয়তে বিকশিত হোৱা এক অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, যিয়ে পৰৱৰ্তী কালৰ সামন্তবাদৰ ভেঁটি গঢ়ি তুলিছিল। এই ব্যৱস্থাত ৰজাই ব্ৰাহ্মণ, বিষয়া, সামন্ত আৰু ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানক ভূমি দান কৰিছিল।

  • ভূ-দান পদ্ধতি: ব্ৰাহ্মণ, ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠান আৰু বিষয়াসকলক কৰমুক্ত ভূমি দান কৰা হৈছিল।
  • ভূমিছিদ্ৰন্যায়: পতিত বা অনাবাদী ভূমি চাষৰ বাবে দান কৰাৰ প্ৰথা আছিল।
  • অগ্ৰহাৰ: ব্ৰাহ্মণসকলক শিক্ষা আৰু ধৰ্মীয় কাৰ্যৰ বাবে কৰমুক্ত ভূমি দান কৰা হৈছিল।
  • সামন্তৰ উত্থান: ভূমি লাভ কৰাৰ ফলত স্থানীয় সামন্তসকলৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পাইছিল।
  • অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: ভূ-দান পদ্ধতিয়ে কৃষি উৎপাদন আৰু স্থানীয় অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল।

আদি সামন্তবাদে গুপ্ত যুগৰ ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতিত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় ক্ষমতাৰ বিকাশ ঘটিছিল আৰু পৰৱৰ্তী কালত সামন্তবাদৰ বিস্তাৰৰ পথ প্ৰশস্ত হৈছিল।

১৬. গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ তত্বাৱধানত ভাৰতবৰ্ষৰ সামাজিক অৱস্থাৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা। গুপ্ত কালছোৱাক ‘সোণালী যুগ' হিচাপে আখ্যা দিব পাৰিনে?

উত্তৰঃ

গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত ভাৰতীয় সমাজ মূলতঃ বৰ্ণব্যৱস্থাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল। এই সময়ত ব্ৰাহ্মণসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা বৃদ্ধি পাইছিল আৰু হিন্দু ধৰ্মৰ পুনৰুত্থান ঘটিছিল। লগতে শিক্ষা, সাহিত্য আৰু কলা-সংস্কৃতিৰো যথেষ্ট বিকাশ হৈছিল।

  • বৰ্ণব্যৱস্থা: সমাজ ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ বৰ্ণব্যৱস্থাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।
  • ব্ৰাহ্মণৰ মৰ্যাদা: ভূমি দানৰ ফলত ব্ৰাহ্মণসকলৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক মৰ্যাদা বৃদ্ধি পাইছিল।
  • নাৰীৰ অৱস্থা: উচ্চবৰ্গৰ কিছুমান নাৰীয়ে শিক্ষাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল যদিও নাৰীৰ সামাজিক স্বাধীনতাৰ ওপৰত বিভিন্ন সীমাবদ্ধতা আছিল।
  • ধৰ্মীয় অৱস্থা: হিন্দু ধৰ্মৰ পুনৰুত্থান ঘটিলেও বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ অস্তিত্ব অব্যাহত আছিল।
  • শিক্ষাৰ বিকাশ: এই সময়ত শিক্ষা আৰু সাহিত্যৰ যথেষ্ট উন্নতি হৈছিল।

“সোণালী যুগ” হিচাপে গুপ্ত কাল: সামাজিক স্থিতিশীলতা, অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধি, শিক্ষা, সাহিত্য, বিজ্ঞান আৰু কলা-সংস্কৃতিৰ বিকাশৰ বাবে গুপ্ত যুগক “সোণালী যুগ” বুলি কোৱা হয়। অৱশ্যে সমাজত বৰ্ণভেদ আৰু নাৰীৰ ওপৰত থকা কিছুমান সীমাবদ্ধতাও উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰি।

সেয়েহে, সকলো দিশৰ পৰা সম্পূৰ্ণ আদৰ্শ যুগ নহ’লেও সাংস্কৃতিক আৰু বৌদ্ধিক উৎকৰ্ষৰ বাবে গুপ্ত যুগক “সোণালী যুগ” বুলি আখ্যা দিয়াটো যথেষ্ট যুক্তিসংগত।

*****