Chapter 12

अन्योक्तयः 

✅ प्रश्न 1: एकपदेन उत्तरं लिखत।

(क) कस्य शोभा एकेन राजहंसेन भवति?
उत्तरम् – सरसः।

(ख) सरसः तीरे के वसन्ति?
उत्तरम् – बकाः।

(ग) कः पिपासितः म्रियते?
उत्तरम् – चातकः।

(घ) के रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते?
उत्तरम् – भृङ्गाः।

(ङ) अम्भोदाः कुत्र सन्ति?
उत्तरम् – गगने।

✅ प्रश्न 2: अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत।

(क) सरसः शोभा केन भवति?
उत्तरम् – सरसः शोभा राजहंसेन भवति।

(ख) चातकः किमर्थं मानी कथ्यते?
उत्तरम् – पिपासितः चातकः, पुरन्तरं जलं याचते म्रियते वा। अतः चातकः मानी कथ्यते।

(ग) मीनः कदा दीनां गतिं प्राप्नोति?
उत्तरम् – सरोवरस्य सङ्कोचम् अञ्चति मीनः दीनां गतिं प्राप्नोति।

(घ) कानि पूरयित्वा जलदः रिक्तः भवति?
उत्तरम् – नानानदीनदशतानि पूरयित्वा जलदः रिक्तः भवति।

(ङ) वृष्टिभिः वसुधां के आर्द्रयन्ति?
उत्तरम् – वृष्टिभिः वसुधां अम्भोदाः आर्द्रयन्ति।

✅ प्रश्न 3: अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

(क) मालाकारः तोयैः तरोः पुष्टिं करोति।
प्रश्न – मालाकारः कैः तरोः पुष्टिं करोति?

(ख) भृङ्गाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।
प्रश्न – भृङ्गाः कानि समाश्रयन्ते?

(ग) पतङ्गाः अम्बरपथम् आपेदिरे।
प्रश्न – के अम्बरपथम् आपेदिरे?

(घ) जलदः नानानदीनदशतानि पूरयित्वा रिक्तोऽस्ति।
प्रश्न – कः नानानदीनदशतानि पूरयित्वा रिक्तोऽस्ति?

(ङ) चातकः वने वसति।
प्रश्न – चातकः कुत्र वसति?

✅ प्रश्न 4: अधोलिखितयोः श्लोकयोः भावार्थं स्वीकृतभाषया लिखत।

(अ) तोयैरल्पैरपि ……………….. वारिदेन।
भावार्थ – धाराप्रवाहं जलं वर्षयता वर्षाकालिकेन जलदेन वृक्षाः पादपाः च तादृशाः तृप्ताः न भवन्ति।
यथा ग्रीष्ममालाकारेण दत्तं अल्पमपि जलं वृक्षान् पोषयति।
इत्येवं आवश्यकतायां विपत्तौ वा अत्यल्पं सहायम् अपि महत्त्वपूर्णं वर्तते।

उत्तर –
(i) वर्षाकालिकेन
(ii) तृप्ताः
(iii) ग्रीष्ममालाकारेण
(iv) सहायम्

(आ) रे रे चातक ……………………. दीनं वचः।
भावार्थ – मेघस्य जलबिन्दवैः एव तृप्तं चातकं कविः कथयति यत् आकाशे बहवः मेघाः सन्ति,
परम् सर्वे न वर्षन्ति। केचित् वृथा गर्जन्ति।
जलपूर्णाः मेघाः एव वर्षित्वा पृथ्वीं आर्द्रयन्ति।
अतः त्वम् यस्य कस्यापि अग्रे दीनवचनानि मा ब्रूहि।

उत्तर –
(i) चातकं
(ii) आकाशे
(iii) पृथ्वीम्
(iv) दीनवचनानि

✅ प्रश्न 5: अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं लिखत।

(अ) आपेदिरे ……… कतमां गतिमभ्युपैति।
अन्वय –
पतङ्गाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे,
भृङ्गाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।
सरः त्वयि सङ्कोचम् अञ्चति,
हन्त! दीनदीनः मीनः तु कतमां गतिं अभ्युपैति?

(आ) आश्वास्य ………… सैव तवोत्तमा श्रीः॥
अन्वय –
तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य,
उद्दामदावविधुराणि काननानि च,
नानानदीनदशतानि पूरयित्वा च,
हे जलद! यत् रिक्तः असि,
तव सा एव उत्तमा श्रीः।

✅ प्रश्न 6: उदाहरणमनुसृत्य सन्धिं/सन्धिविच्छेदं वा कुरुत।

(क) धर्मक्षेत्रे = धर्म + क्षेत्रे (विसर्ग सन्धि)
(ख) महात्मानः = महान् + आत्मानः (विसर्ग सन्धि)
(ग) देवोऽसि = देवः + असि (विसर्ग सन्धि)
(घ) विद्यापीठम् = विद्या + पीठम् (दीर्घ सन्धि)
(ङ) जलपातः = जलम् + पातः (लोप सन्धि)

✅ प्रश्न 7: उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितैः विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत।

यथा – पीतं च तत् पङ्कजम् = पीतपङ्कजम्

(क) राजा च असौ हंसः = राजहंसः
(ख) भीमः च असौ भानुः = भीमभानुः
(ग) अम्बरम् एव पन्थाः = अम्बरपन्थाः
(घ) उत्तमा च इयम् श्रीः = उत्तमश्रीः
(ङ) सावधानं च तत् मनः, तेन = सावधानमनसा