MSBSHSE Class 11 History Books Solution | Maharashtra MSBSHSE Class 11 History lesson 5.2 Answer 2025-2026 |

Chapter-5.2                           मध्ययुगीन काव्य (आ) बाल लीला      

प्रश्न १: अनेक जनपदे एकत्र आल्याने कोणत्या प्रकारचे राज्य निर्माण झाले?

उत्तर: प्राचीन काळात भारतात अनेक जनपदे अस्तित्वात होती. या जनपदांमधील लोक एकत्र आले आणि त्यांनी परस्पर सहकार्याने व सामूहिक निर्णयांनी शासन चालविण्याची पद्धत स्वीकारली. त्यामुळे या एकत्र आलेल्या जनपदांनी मिळून तयार केलेले राज्य संघराज्य म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

प्रश्न २: इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकापर्यंत भारतात काय अस्तित्वात आले होते?

उत्तर: इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकापर्यंत भारतात अनेक स्वतंत्र गणराज्ये आणि संघराज्ये निर्माण झाली होती. या काळात लोकशाहीच्या प्रारंभिक कल्पना रुजल्या होत्या, आणि विविध समाजघटकांनी सामूहिक शासनपद्धती स्वीकारली होती.

प्रश्न ३: कोणते गणसंघ गौतम बुद्धांच्या चरित्राशी निगडित आहेत?

उत्तर: गौतम बुद्धांच्या चरित्राशी संबंधित अनेक गणसंघ होते. त्यात बंजि, शाक्य, लिच्छवी आणि मल्ल हे प्रमुख गणसंघ होते. हे गणसंघ बुद्धांच्या काळात सक्रिय होते आणि त्यांच्या जीवनाशी जवळचा संबंध होता.

प्रश्न ४: गौतम बुद्धांचा जन्म कोणत्या कुळात झाला होता?

उत्तर: गौतम बुद्धांचा जन्म शाक्य कुळात झाला होता. शाक्य कुळ हे एक प्रतिष्ठित आणि स्वतंत्र गणराज्य होते. या गणराज्यात लोकांच्या निवडीवर आधारित शासनपद्धती अस्तित्वात होती.

प्रश्न ५: गौतम बुद्धांचे वडील शुद्धोदन कोण होते?

उत्तर: शुद्धोदन हे शाक्य गणराज्याचे राजा म्हणजेच अध्यक्ष होते. त्यांची निवड लोकांनी केली होती. त्यामुळे ते लोकांनी निवडलेले लोकशाही तत्त्वावर आधारित शासक होते, वारसाहक्काने राजा नव्हते.

प्रश्न ६: प्राचीन भारतीय गणराज्यांचे तीन प्रकार कोणते होते?

उत्तर:

प्राचीन भारतातील गणराज्ये तीन प्रकारात विभागली जातात —

१. एकाच कुळातील सदस्यांनी स्थापन केलेले गणराज्य.

२. अनेक कुळे एकत्र येऊन तयार केलेले गणराज्य.

३. अनेक स्वतंत्र गणराज्ये एकत्र येऊन तयार झालेले संघराज्य.

हे वर्गीकरण त्यांच्या सामाजिक आणि राजकीय संघटनांवर आधारित होते.

प्रश्न ७: मालव आणि शिबी कोणत्या प्रकारात मोडतात?

उत्तर: मालव आणि शिबी हे एकाच कुळातील सदस्यांचे गणराज्य होते. या गणराज्यांमध्ये एका वंशातील किंवा कुलातील लोकांनी शासनव्यवस्था चालवली.

प्रश्न ८: वज्जी गणतंत्रात किती कुळांचा समावेश होता?

उत्तर: वज्जी गणतंत्रात एकूण आठ कुळांचा समावेश होता. या आठ कुळांनी मिळून एक मोठे संघराज्य निर्माण केले होते, जे त्या काळातील सर्वात संघटित गणराज्यांपैकी एक होते.

प्रश्न ९: वज्जी गणतंत्रातील प्रमुख कुळ कोणते होते?

उत्तर: वज्जी गणतंत्रातील प्रमुख कुळे वृज्जी, लिच्छवी, ज्ञातृक आणि विदेह ही होती. या कुळांनी मिळून प्रशासन, निर्णय आणि न्याय या सर्व गोष्टी लोकशाही पद्धतीने चालवल्या.

प्रश्न १०: वज्जी गणतंत्रातील सर्वाधिक प्रभावशाली गण कोणता होता?

उत्तर: वज्जी गणतंत्रातील लिच्छवी गण हा सर्वात प्रभावशाली होता. या गणाचा समाज, संस्कृती आणि राजकारणावर विशेष प्रभाव होता.

प्रश्न ११: एकाहून अधिक स्वतंत्र गणराज्ये एकत्र येऊन तयार झालेले संघराज्य कोणते?

उत्तर: बौधेय आणि क्षुद्रक गणसंघ हे असे संघराज्य होते ज्यात अनेक स्वतंत्र गणराज्यांनी मिळून एकत्र शासनव्यवस्था निर्माण केली होती.

प्रश्न १२: बौद्ध ग्रंथांमधून आपल्याला कोणती माहिती मिळते?

उत्तर: बौद्ध ग्रंथांमधून प्राचीन भारतीय गणराज्ये आणि संघराज्यांच्या राज्यव्यवस्थेची, त्यांच्या निर्णयप्रक्रियेची आणि लोकशाही तत्त्वांची सविस्तर माहिती मिळते.

प्रश्न १३: गणसंघाच्या प्रादेशिक विभागांना काय म्हणत असत?

उत्तर: गणसंघाच्या प्रादेशिक विभागांना ‘खंड’ असे म्हटले जाई. प्रत्येक खंडामध्ये प्रशासनाची स्वतंत्र व्यवस्था असायची.

प्रश्न १४: लोकमत्ताक पद्धतीचा आधार काय होता?

उत्तर: लोकमत्ताक पद्धतीचा मुख्य आधार होता — लोकांनी निवडलेल्या सक्षम व्यक्तींच्या हाती राजकीय सत्ता देणे. हीच पुढे लोकशाहीची मूळ कल्पना ठरली.

प्रश्न १५: लोकमत्ताक पद्धतीला इंग्रजीत काय म्हणतात?

उत्तर: लोकमत्ताक पद्धतीला इंग्रजीत Democracy असे म्हणतात.

प्रश्न १६: सिकंदराच्या स्वारीच्या वेळेस कोणत्या प्रदेशात लोकसत्ताक गणराज्ये होती?

उत्तर: सिकंदराच्या भारतावरच्या स्वारीच्या काळात पंजाब आणि सिंध प्रदेशात अनेक लोकसत्ताक गणराज्ये अस्तित्वात होती.

प्रश्न १७: आयुधजीवी संघ म्हणजे काय?

उत्तर: अस्त्रशस्त्रविद्या आणि युद्धकलेवर उपजीविका करणारे गणसंघ म्हणजे आयुधजीवी संघ. हे संघ लढवय्ये आणि योद्ध्यांच्या समाजावर आधारित असत.

प्रश्न १८: त्रिगर्त गणसंघाचा उल्लेख कसा केला आहे?

उत्तर: त्रिगर्त गणसंघाचा उल्लेख आयुधजीवी गणसंघ म्हणून करण्यात आला आहे, कारण ते युद्धविद्येत निपुण होते.

प्रश्न १९: आयुधजीवी गणसंघांची उदाहरणे कोणती?

उत्तर: बौधेय, मालव आणि शुद्रक हे आयुधजीवी गणसंघांचे प्रमुख उदाहरण आहेत.

प्रश्न २०: वार्ता म्हणजे काय?

उत्तर: ‘वार्ता’ म्हणजे व्यापार, शेती आणि पशुपालन या उपजीविकेच्या क्रिया.

प्रश्न २१: वार्ता-शस्त्रोपजीवी गणसंघ म्हणजे काय?

उत्तर: व्यापार, शेती, पशुपालन आणि युद्धकला या सर्वांवर उपजीविका करणारे गणसंघ म्हणजे वार्ता-शस्त्रोपजीवी गणसंघ.

प्रश्न २२: वार्ता-शस्त्रोपजीवी गणसंघांची उदाहरणे कोणती?

उत्तर: कांबोज आणि सुराष्ट्र हे वार्ता-शस्त्रोपजीवी गणसंघांचे उदाहरण आहेत.

प्रश्न २३: गणसंघातील निवड झालेल्या व्यक्तींना काय म्हटले जाई?

उत्तर: गणसंघातील निवड झालेल्या व्यक्तींना गणमुख्य असे म्हटले जाई.

प्रश्न २४: गणमुख्य कोणाचे सदस्य असत?

उत्तर: गणमुख्य हे गणपरिषदेचे सदस्य असत, जे राज्यातील निर्णयप्रक्रियेत सहभागी होत.

प्रश्न २५: गणपरिषदेचे मुख्य कार्य काय होते?

उत्तर: गणपरिषद ही शासनाची मुख्य संस्था होती. ती सर्व महत्त्वाचे निर्णय घेत असे आणि प्रशासनाची अंमलबजावणी करत असे.

प्रश्न २६: गणसंघातील प्रमुख पदाधिकारी कोण होते?

उत्तर: गणप्रमुख (राजा/अध्यक्ष), उपराजा, सेनापती आणि भांडागारिक (कोषाध्यक्ष) हे गणसंघातील प्रमुख पदाधिकारी होते.

प्रश्न २७: अल्पलोकमत्ताक पद्धती म्हणजे काय?

उत्तर: अल्पलोकमत्ताक पद्धती म्हणजे समाजातील अभिजन वर्गाकडे सर्व प्रशासनिक अधिकार असलेली शासनपद्धती. यात सामान्य लोकांचा सहभाग मर्यादित असायचा.

प्रश्न २८: अल्पलोकमत्ताक पद्धतीला इंग्रजीत काय म्हणतात?

उत्तर: अल्पलोकमत्ताक पद्धतीला इंग्रजीत Oligarchy असे म्हणतात.

प्रश्न २९: पाणिनी आणि कौटिल्य यांनी कोणत्या प्रकाराचा उल्लेख केला आहे?

उत्तर: पाणिनी आणि कौटिल्य यांनी राजशब्दोपजीवी संघ या प्रकाराचा उल्लेख केला आहे.

प्रश्न ३०: जनपदांच्या उदयाचे प्रमुख कारण काय होते?

उत्तर: भौगोलिक सीमांची जाणीव, लोकांमधील ऐक्यभावना आणि स्वायत्ततेची भावना या कारणांमुळे जनपदे उदयास आली.  

Answer by Dimpee Bora