গোটঃ ২
সংঘাতৰ দিশসমূহ
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। অর্থনৈতিক সংঘাতৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পানীৰ ব্যৱহাৰ লৈ দুই ৰাজ্যৰ মাজত হোৱা বিবাদ-যেনে আন্তঃৰাজ্য নদীৰ পানী বণ্টন সংকট-অর্থনৈতিক সম্পদৰ সংঘাতৰ এটা উদাহৰণ।
২। সম্পদ বিনিময়ৰ সংঘাতত কোন কোন সম্পদ সাধাৰণতে মুখ্যভাবে জড়িত হয়?
উত্তৰঃ ভূমি, পানী, বন, খনিজ, শক্তি (বিদ্যুৎ, তেল, গেছ), আৰু ধনসম্পদৰ নিয়ন্ত্ৰণ সম্পর্কীয় বিষয়সমূহ সাধাৰণতে এনে সংঘাতত জড়িত হয়।
৩। পাৰস্য উপসাগৰীয় যুদ্ধ কিহৰ কাৰণে হৈছিল?
উত্তৰ: তেলৰ কাৰণে।
৪। অর্থনৈতিক/সম্পদ বিনিময়ৰ সংঘাত হ্রাস কৰিবলৈ শিক্ষাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ শিক্ষা লোকক সজাগ কৰে, ন্যায়সংগত চিন্তাধাৰা বিকাশ কৰে আৰু পৰস্পৰ বুজা-পৰা বৃদ্ধি কৰি সংঘাত হ্রাসত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা গ্রহণ কৰে।
৫। ধর্মীয় সংঘাতৰ মূল কাৰণ কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মীয় বিশ্বাস, আচাৰ-অনুষ্ঠান, বা ধর্মীয় অধিকাৰ লৈ হোৱা মতভেদই ধর্মীয় সংঘাতৰ মুখ্য কাৰণ। কেতিয়াবা ভুল বুজাবুজি বা অসহিষ্ণুতাই এই সংঘাতক তীব্র কৰে।
৬। ধর্মীয় সংঘাত কিদৰে ৰাষ্ট্ৰীয় একতাক প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰ: ধর্মীয় সংঘাতে সমাজৰ মাজত বৈৰিতা সৃষ্টি কৰে, ৰাজনৈতিক স্থিতিশীলতা কমায় আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ ভেটি নষ্ট কৰে।
৭। সমাজত শান্তি স্থাপনৰ বাবে নাগৰিকৰ দায়িত্ব কি?
উত্তৰ: নাগৰিকে পৰস্পৰক সন্মান জনাব, বৈচিত্র্যক গ্রহণ কৰিব, আৰু ন্যায়, সমতা আৰু সম্প্ৰীতি বজায় ৰাখিবলৈ সক্রিয় ভূমিকা ল'ব লাগে।
৮। ভাৰতৰ উদাহৰণৰে এটা ভূখণ্ডজনিত সংঘাত দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰত আৰু চিনৰ মাজত লাদাখ আৰু আৰুণাচল প্রদেশক লৈ হোৱা সীমান্ত সংঘাত এটা প্রসিদ্ধ ভূখণ্ডজনিত সংঘাত।
৯। ভূখণ্ডজনিত সংঘাত কেনেদৰে হ্ৰাস কৰিব পৰা যায়?
উত্তৰঃ শান্তিপূর্ণ আলোচনা, ৰাজনৈতিক কূটনীতি, ন্যায়সংগত সীমান্ত নির্ধাৰণ, আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মধ্যস্থতাৰ সহায় লৈ সংঘাত হ্রাস কৰিব পাৰি।
১০। ভূখণ্ডজনিত সংঘাতৰ অন্তিম লক্ষ্য কি হ'ব লাগে?
উত্তৰ: ন্যায়, শান্তি আৰু পৰস্পৰ সন্মানৰ ভিত্তিত স্থায়ী সমাধান সাধন কৰা, যাতে দুয়ো পক্ষেই সুৰক্ষিত আৰু স্থিতিশীলভাবে সহঅবস্থান কৰিব পাৰে।
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাতৰ সামাজিক আৰু পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱসমূহ কেনেধৰণৰ হয় লিখা?
উত্তৰ: অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত সমাজ আৰু পৰিৱেশ উভয় ক্ষেত্রত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। প্রথমে সামাজিক পর্যায় চাবলৈ গ'লে, এনে সংঘাতে সমাজৰ ঐক্য আৰু ভ্রাতৃত্ববোধক ধ্বংস কৰে। গোটবদ্ধ স্বার্থ, আঞ্চলিকতা আৰু দৰিদ্ৰ-ধনীৰ মাজৰ বিভাজন বৃদ্ধি পায়। লোকসাধাৰণে নিজৰ অধিকাৰ আদায়ৰ বাবে প্রতিবাদ বা আন্দোলনত জড়িত হয়, যাৰ ফলত সামাজিক অস্থিবতা সৃষ্টি হয়।
দ্বিতীয়তে পৰিৱেশীয় দিশত চাবলৈ গ'লে, সংঘাতৰ ফলত বননিধন, মাটিৰ ক্ষয়, পানী দূষণ, আৰু প্রাকৃতিক সম্পদৰ অনিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱহাৰ দেখা যায়। যিসকল সংঘাতখন খনিজ, বন বা নদীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, সেইবোৰে পৰিৱেশক অতি ক্ষতিগ্রস্ত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, খনন কাৰ্য বা বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্রকল্পৰ বিৰুদ্ধে স্থানীয় জনগোষ্ঠীৰ আন্দোলনে প্ৰদৰ্শন কৰিছে যে সম্পদৰ অযৌক্তিক ব্যৱহাৰে পৰিৱেশ ধ্বংস আৰু জীৱিকাৰ ক্ষতি দুয়ো কৰে।
সামগ্রিকভাবে, এনে সংঘাতসমূহে সমাজৰ বিকাশৰ পথত বাধা সৃষ্টি কৰে আৰু পৰিৱেশীয় স্থিৰতাৰ ক্ষেত্ৰত হুমকি নিৰ্মাণ কৰে। সুতৰাং, ন্যায়সংগত সম্পদ-বন্টন, পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু জনসচেতনতাই এই সংঘাতৰ প্ৰভাৱ হ্রাস কৰিবলৈ একমাত্র পথ
২। অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাতৰ দীর্ঘমেয়াদি প্ৰভাৱ কি আৰু সেই প্ৰভাৱসমূহ সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ বিকাশত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাতৰ দীর্ঘমেয়াদি প্ৰভাৱ সমাজ, অর্থনীতি আৰু ৰাজনীতি তিনোটাতেই গভীৰ ৰূপে প্রতিফলিত হয়। প্রথমতে, অর্থনৈতিক প্ৰভাৱৰ দিশত চোৱা গেলে, এনে সংঘাতৰ ফলত উৎপাদন আৰু বিনিয়োগ কমে। উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো অঞ্চলত সম্পদ-বন্টন লৈ আন্দোলন চলি থাকিলে, সেই ঠাইত নতুন উদ্যোগ স্থাপন বা শিল্প-বিকাশ বাধাগ্রস্ত হয়। বাণিজ্য, পর্যটন আৰু উন্নয়নমূলক কাম স্থবিৰ হৈ পৰে, যাৰ ফলত বেকাৰত্ব আৰু দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পায়।
সামাজিক প্ৰভাৱৰ ক্ষেত্ৰত, সংঘাতে সমাজৰ ঐক্য ভাঙে। বিভিন্ন জাতি, গোট বা অঞ্চলৰ মাজত অনবিশ্বাস জন্মে। কেতিয়াবা সম্পদৰ অধিকাৰ লৈ হোৱা সংঘাতে ধর্মীয় বা জাতিগত উত্তেজনাতো বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত সমাজত শান্তি আৰু স্থিৰতা বিনষ্ট হয়।
ৰাজনৈতিক দিশত, সংঘাতে চৰকাৰৰ ওপৰত জনআস্থাৰ হ্রাস ঘটে। যেতিয়া চৰকাৰে সম্পদ-বণ্টনত বৈষম্য কৰে বা স্বচ্ছতা নাথাকে, তেতিয়া বিদ্রোহ, প্রতিবাদ আৰু আন্দোলন বৃদ্ধি পায়। এনে পৰিস্থিতিত ৰাজনৈতিক স্থিৰতাও বিপন্ন হয়।
দীর্ঘমেয়াদি দৃষ্টিত, এনে সংঘাতে একেদৰে পৰিৱেশ আৰু সম্পদ দুয়ো ক্ষতিগ্রস্ত হয়। অতিব্যবহাৰ, বননিধন, আৰু পানীৰ অপচয়ৰ ফলত আগন্তুক প্রজন্মে সম্পদৰ সংকটৰ সন্মুখীন হয়।
সুতৰাং, অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাতৰ মূল প্ৰভাৱ হৈছে সমাজত বৈষম্য, অর্থনীতিত স্থবিৰতা, আৰু ৰাজনীতিত অস্থিৰতা। এইদৰে, সংঘাতৰ মূল কাৰণসমূহ সমাধান নকৰা পৰ্যন্ত ৰাষ্ট্ৰৰ টেকসই বিকাশ সম্ভৱ নহয়।
৩। নৃতাত্ত্বিক সংঘাতে কিদৰে কোনো ৰাষ্ট্ৰৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক স্থিৰতাত প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: নৃতাত্ত্বিক সংঘাত ৰাষ্ট্ৰৰ সামাজিক সম্প্রীতি আৰু ৰাজনৈতিক স্থিৰতাত গভীৰ প্রভাৱ পেলায়। যেতিয়া কোনো সমাজত নৃতাত্ত্বিক গোটসমূহৰ মাজত বৈষম্য, সন্দেহ বা বিৰোধ বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া সেই ৰাষ্ট্ৰৰ ঐক্য আৰু উন্নয়ন দুয়োটাই বিপদগ্রস্ত হয়।
(ক) সামাজিক প্রভাৱ: নৃতাত্ত্বিক সংঘাতে সমাজৰ মাজত বিভাজন সৃষ্টি কৰে। একে দেশৰ নাগৰিকৰ মাজত বিশ্বাসৰ অভাৱ হয় আৰু "আমিৰ বনাম তোমাৰ" মনোভাৱ জন্মে। ফলত, সামাজিক সম্প্রীতি ভঙ হয় আৰু জনগণৰ মাজত ভীতি, ঘৃণা আৰু বৈৰিতা বৃদ্ধি পায়। বহুসময়ত গৃহযুদ্ধ, স্থানচ্যুতি আৰু হত্যা পর্যন্ত ঘটনা ঘটে।
(খ) ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱঃ এই সংঘাতে চৰকাৰৰ ওপৰত জনগণৰ বিশ্বাস হ্রাস পায়। ৰাজনৈতিক দলে নৃতাত্ত্বিক গোটৰ সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ বিভাজনমূলক নীতি গ্রহণ কৰে। ফলত গণতান্ত্রিক পদ্ধতি দূর্বল হয় আৰু ৰাজনৈতিক স্থিৰতা বিঘ্নিত হয়। বহু দেশত নৃতাত্ত্বিক সংঘাতৰ ফলত ৰাজনৈতিক কূপ বা সামৰিক শাসনৰ উত্থান দেখা গৈছে।
(গ) অর্থনৈতিক প্ৰভাৱঃ সংঘাতৰ বাবে উৎপাদন আৰু বিনিয়োগ হ্রাস পায়, উন্নয়নমূলক কার্য বন্ধ হয়। যুৱসমাজ শিক্ষাৰ পৰিবৰ্তে সংঘাতত জড়িত হয়, যাৰ ফলত দীর্ঘমেয়াদী অর্থনৈতিক পতন ঘটে।
৪। লিংগগত সংঘাত (Gender Conflict) বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ, ফলাফল আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়সমূহ সংক্ষেপে বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ লিংগগত সংঘাত বুলিলে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত সামাজিক, অর্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক বা সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত হোৱা বৈষম্য, বিৰোধ বা অন্যায়ক বুজায়। এই সংঘাত মূলতঃ লিংগভিত্তিক অসমতা, সমাজৰ ধাৰণা আৰু ক্ষমতাৰ অসাম্যৰ ফল। যেতিয়া কোনো লিংগক অন্যজনতকৈ নীচ বুলি গণ্য কৰা হয়, তেতিয়াই লিংগগত সংঘাতৰ উৎপত্তি ঘটে।
কাৰণসমূহ:
(ক) সামাজিক ধাৰণা: সমাজত মহিলাক ঘৰৰ পৰিসৰত সীমাবদ্ধ ৰাখি পুৰুষক প্রধান শক্তি বুলি ধৰা।
(খ) অর্থনৈতিক অসমতা: মহিলাৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰত সমান সুযোগৰ অভাৱ আৰু বেতন বৈষম্য।
(গ) শিক্ষাৰ অভাৱঃ বহু ঠাইত মহিলাৰ শিক্ষাৰ সুযোগ সীমিত।
(ঘ) ধর্মীয় বা সাংস্কৃতিক সীমাবদ্ধতা: কেইবাটাও সমাজত ধর্মীয় নিয়মে মহিলাৰ অধিকাৰ সীমিত কৰিছে।
(ঙ) আইন আৰু ন্যায়ৰ অভাৱঃ লিংগভিত্তিক অত্যাচাৰ, বৈষম্য বা হিংসাৰ ক্ষেত্ৰত ন্যায় নাপোৱা।
ফলাফল: লিংগগত সংঘাতৰ ফলত সমাজত ন্যায় আৰু সমতাৰ অভাৱ হয়। মহিলাসকল পিছপৰি পৰে, অৰ্থনৈতিক বিকাশ বাধাগ্রস্ত হয়। হিংসা, অবিচাৰ আৰু শোষণ সমাজত বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৰিয়ালৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰীয় পর্যন্ত বিস্তৃত হয়।
নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়ঃ
(ক) শিক্ষাৰ মাধ্যমে মহিলাক স্বনিৰ্ভৰ আৰু সচেতন কৰা।
(খ) চৰকাৰী নীতি আৰু আইন ব্যৱস্থাত লিংগসমতা নিশ্চিত কৰা।
(গ) ৰাজনীতি, সমাজ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰত মহিলাৰ সমান অংশগ্রহণ।
(ঘ) মাধ্যম আৰু শিক্ষাৰ মাধ্যমে লিংগভিত্তিক ধাৰণা দূৰ কৰা।
লিংগগত সংঘাত সমাজৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে ডাঙৰ বাধা। পুৰুষ আৰু মহিলা দুয়ো জনে সমান অধিকাৰ আৰু সুযোগ পোৱা সমাজহে ন্যায়, শান্তি আৰু উন্নয়নৰ পথত আগবাঢ়িব পাৰে। লিংগসমতা হ'ল এক ন্যায়ভিত্তিক সমাজৰ মূল ভিত্তি।
৫। ভূখণ্ডজনিত সংঘাতৰ নিৰসনত শিক্ষা আৰু কূটনীতিৰ ভূমিকা কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ ভূখণ্ডজনিত সংঘাত ৰাষ্ট্ৰৰ শান্তি আৰু বিকাশৰ বাবে এক ডাঙৰ সমস্যা। এই সংঘাতৰ স্থায়ী সমাধানৰ বাবে শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু কূটনৈতিক বুদ্ধিমত্তা অত্যন্ত প্রয়োজনীয়। যেতিয়া ৰাষ্ট্ৰ আৰু নাগৰিক দুয়ো শিক্ষিত আৰু সচেতন হয়, তেতিয়াই যুদ্ধ বা সংঘাতৰ পথ এৰি শান্তি আৰু বুজাপৰাৰ পথ বাছনি কৰে।
(ক) শিক্ষাৰ ভূমিকা: শিক্ষাই মানুহক যুক্তিবাদী আৰু সহিষ্ণু চিন্তাধাৰা শিকায়। যেতিয়া নাগৰিকসকলে ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্য, আন্তর্জাতিক সম্প্রীতি আৰু মানবতাবাদৰ মূল্যবোধ বুজে, তেতিয়া তেওঁলোকে সংঘাতৰ ওপৰত শান্তিৰ মূল্য বেছি বুজে। শিক্ষাৰ মাধ্যমেৰে ভ্ৰম, পক্ষপাতিত্ব আৰু ঘৃণা দূৰ হয়। বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয় আৰু মাধ্যমসমূহে সীমান্ত অঞ্চলৰ ইতিহাস, সংস্কৃতি আৰু পৰস্পৰ সন্মানৰ বিষয়ে সচেতনতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
(খ) কূটনীতিৰ ভূমিকা: কূটনীতি হৈছে সংঘাতৰ অযুদ্ধমূলক সমাধানৰ প্ৰধান পথ। যোগ্য কূটনীতিকসকলে আলোচনা, সংলাপ আৰু বুজাবুজিৰ মাধ্যমেৰে ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত বিশ্বাস গড়ে। আন্তর্জাতিক সংস্থা যেনে জাতিসংঘ বা শান্তি পৰিষদে কূটনৈতিক মধ্যস্থতা কৰি বিৰোধৰ ন্যায়সঙ্গত সমাধানৰ দিশে আগবঢ়ায়। কূটনীতিৰ মাধ্যমে যুদ্ধৰ সম্ভাৱনা কমে আৰু পৰস্পৰ লাভজনক চুক্তি স্থাপন হয়।
(গ) শিক্ষা আৰু কূটনীতিৰ যুগল প্রভাৱ: শিক্ষিত নেতা, নীতি-নিৰ্ধাৰক আৰু নাগৰিকসকলে বুজি উঠে যে যুদ্ধৰ পৰিৱৰ্তে আলোচনা আৰু সহযোগিতাই উন্নয়ন আনিব পাৰে। কূটনৈতিক সংলাপ সফল হ'বলৈ শিক্ষিত আৰু সচেতন সমাজৰ সমর্থন আৱশ্যক।
৬। ভূখণ্ডজনিত সংঘাতৰ স্থায়ী সমাধানৰ বাবে আন্তর্জাতিক সংগঠনসমূহে কেনেধৰণে ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে? সংক্ষেপে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভূখণ্ডজনিত সংঘাত বিশ্বৰ শান্তি আৰু স্থিতিশীলতাৰ বাবে এক ডাঙৰ বিপদ। এই ধৰণৰ সংঘাতৰ স্থায়ী সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত আন্তর্জাতিক সংগঠনসমূহ-যেনে জাতিসংঘ (UNO), বিশ্ব আদালত (ICJ), আৰু আঞ্চলিক শান্তি পৰিষদসমূহ-অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। তেওঁলোকৰ প্ৰচেষ্টাই ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত সংলাপ, ন্যায় আৰু সহযোগিতা স্থাপন কৰাত সহায় কৰে।
(ক) জাতিসংঘৰ ভূমিকা: জাতিসংঘ ভূখণ্ডজনিত সংঘাতৰ শান্তিপূর্ণ সমাধানৰ বাবে মধ্যস্থতা, পর্যবেক্ষণ আৰু শান্তিৰক্ষা বাহিনী প্ৰেৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ইজৰায়েল-পেলেষ্টাইন, কাশ্মীৰ, কঙ'গো আদিত জাতিসংঘে শান্তি মিছন চলাইছে। জাতিসংঘৰ সুৰক্ষা পৰিষদে যুদ্ধ ৰোধ আৰু কূটনৈতিক আলোচনা আৰম্ভ কৰিবলৈ নিৰ্দেশনা প্রদান কৰে।
(খ) বিশ্ব আদালতৰ ভূমিকা: আন্তর্জাতিক ন্যায়ালয় (ICJ) ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত সীমা-বিৰোধ বা ভূখণ্ড অধিকাৰ সম্পৰ্কে আইনসম্মত ৰায় দিয়ে। এই আদালতে ন্যায়ৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত লৈ সংঘাতৰ অবসান ঘটাবলৈ চেষ্টা কৰে। যেতিয়া ৰাষ্ট্ৰসমূহে এই ৰায়ক মানে, তেতিয়া সংঘাতৰ শান্তিপূর্ণ সমাধান সম্ভব হয়।
(গ) আঞ্চলিক সংগঠনসমূহৰ ভূমিকা: SAARC, ASEAN, African Union আদিকে আঞ্চলিক পৰিসৰত দেশসমূহৰ মাজত সংলাপ, সহযোগিতা আৰু বিশ্বাস স্থাপন কৰিবলৈ ব্যৱস্থা কৰে। তেওঁলোকে অর্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক মজবুত কৰি যুদ্ধৰ পথৰ পৰিৱৰ্তে শান্তিৰ পথ বাছনি কৰিবলৈ উৎসাহ দিয়ে।
(ঘ) মানবিক সহায় আৰু পুনৰুদ্ধাৰঃ সংঘাত-প্রবণ অঞ্চলসমূহত এই সংগঠনসমূহে খাদ্য, চিকিৎসা, শিক্ষা আৰু আশ্ৰয়ৰ ব্যৱস্থা কৰে। ইয়াৰ ফলত সমাজ পুনৰ নিৰ্মাণৰ পথ সহজ হয়।
৭। ভাৰত তথা অসমত অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাতৰ উদাহৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰত তথা অসমত সম্পদ-বিনিময় সংঘাত বহু সময়তে দেখা যায়, বিশেষকৈ প্রাকৃতিক সম্পদ আৰু অর্থনৈতিক উন্নয়নকেন্দ্রিক ক্ষেত্রত। এই সংঘাতবোৰ সাধাৰণতে স্থানীয় জনগোষ্ঠী আৰু ৰাজনৈতিক-অর্থনৈতিক শক্তিৰ মাজত উদ্ভৱ হয়।
ভাৰতৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত চোৱা গেলে, নর্মদা বাঁধ আন্দোলন, চত্তীশগড়ৰ খনিজ সম্পদক লৈ উপজাতীয় লোকৰ আন্দোলন, বা জম্মু-কাশ্মীৰৰ পানী বণ্টন সমস্যা এগৰাকী প্রধান উদাহৰণ। এই সংঘাতবোৰত স্থানীয় জনগোষ্ঠী নিজৰ ভূমি, বন আৰু পানীৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ দাবীত আন্দোলনত নামিছিল।
অসমৰ ক্ষেত্ৰত, তেল আৰু গেছ সম্পদ, বন সম্পদ, আৰু ভূমি অধিকাৰ লৈ বিভিন্ন সংঘাত দেখা গৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, টিপামুখ বাঁধ প্রকল্প আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উপৰিতলীয় বাঁধ লৈ স্থানীয় লোকৰ উদ্বেগ প্রকাশ হৈছে, কাৰণ এই প্রকল্পসমূহে পৰিৱেশ আৰু জীৱিকাৰ ওপৰত বিপর্যয় সৃষ্টি কৰিব পাৰে। লগতে, চাহ বাগিচাৰ কৰ্মচাৰী আৰু কোম্পানী-মালিকৰ মাজত শ্রম সংঘাত, বা ভূমি অধিকাৰৰ দাবীত কোচৰাজবংশী আৰু আদিবাসী সংগঠনসমূহৰ আন্দোলনও অর্থনৈতিক সম্পদ-বণ্টন সংঘাতৰ অংশ।
এই সংঘাতসমূহ দেখুৱায় যে সম্পদৰ ন্যায়সংগত বণ্টন, স্থানীয় জনসকলৰ অংশগ্রহণ আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ নীতি পালন নকৰিলে, উন্নয়ন স্বয়ং সংঘাতৰ কাৰণ হৈ পৰে। সেয়ে, অসম আৰু ভাৰত দুয়ো স্থানতে টেকসই বিকাশ আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ মাজেৰে সম্পদ-বিনিময়ৰ সমস্যাৰ স্থায়ী সমাধান বিচাৰিব লাগিব।
৮। অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময়ৰ সংঘাত (Economic/Resource Sharing Conflicts) কি? ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ আৰু প্ৰভাৱসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ন্ঠ অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময়ৰ সংঘাত বুলিলে সমাজ, ৰাজ্য বা অঞ্চলৰ মাজত প্রাকৃতিক সম্পদ, অর্থনৈতিক সুবিধা বা উৎপাদন-ব্যৱস্থাপনাৰ অধিকাৰ লৈ সৃষ্টি হোৱা বিবাদক বুজায়। এই সংঘাত সাধাৰণতে ভূমি, পানী, বন, খনিজ সম্পদ, শক্তি, বাণিজ্যিক লাভ আদি বিষয়ৰ ওপৰত উদ্ভৱ হয়। কোনো অঞ্চল বা গোটে নিজৰ স্বাৰ্থৰক্ষাৰ বাবে সম্পদত অধিক নিয়ন্ত্রণ বিচাৰিলে বা বণ্টনৰ অসমতাৰ ফলত এনে সংঘাত সৃষ্টি হয়।
মুখ্য কাৰণসমূহৰ ভিতৰত আছে -
(ক) সম্পদ-বণ্টনৰ বৈষম্য: কোনো অঞ্চল অধিক সম্পদৰ অধিকাৰী আৰু আন অঞ্চল বঞ্চিত হ'লে অসন্তোষ জন্মে।
(খ) ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্রণ: চৰকাৰ বা কোনো শক্তিশালী গোটে সম্পদত একচেটিয়া আধিপত্য স্থাপন কৰাৰ প্ৰয়াস কৰে।
(গ) জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু সম্পদৰ সীমাবদ্ধতাঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধি পাইলেও সম্পদৰ পৰিমাণ সীমিত থাকিলে চাহিদা-যোগানৰ দ্বন্দ্ব হয়।
(ঘ) পৰিবেশীয় পৰিবৰ্তন: জলবায়ু পৰিবৰ্তন, বননিধন, পানীৰ অভাৱ আদি সমস্যা সম্পদৰ ওপৰত চাপ সৃষ্টি কৰে।
এই সংঘাতৰ ফলত সমাজত অর্থনৈতিক স্থিতিশীলতা হ্রাস পায়, উৎপাদন ক্ষতি হয়, দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পায় আৰু সাম্প্রদায়িক বা আঞ্চলিক অসন্তোষ সৃষ্টি হয়। কেতিয়াবা এই সংঘাত ৰাজনৈতিক সংগ্রাম বা সশস্ত্র আন্দোলনলৈও পৰিণত হয়।
সমাধানৰ বাবে ন্যায়সংগত সম্পদ-বণ্টন, পৰিষদীয় আলোচনা, আইনগত সংৰক্ষণ, আৰু আন্তঃৰাজ্য সহযোগিতা একান্ত প্রয়োজন। বহনক্ষম বিকাশ আৰু ন্যায়ভিত্তিক নীতি ব্যবস্থাই এনে সংঘাত হ্রাস কৰিবলৈ সহায়ক হ'ব।
৯। ভূখণ্ডজনিত সংঘাতে ৰাষ্ট্ৰৰ সামাজিক, অর্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক স্থিৰতাত কেনেধৰণে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ ভূখণ্ডজনিত সংঘাত কোনো ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে এক গভীৰ সমস্যা। এই সংঘাত কেৱল সীমাৰ ওপৰত নহয়, সমাজ, অর্থনীতি আৰু ৰাজনীতিৰ ওপৰতো দূৰগামী প্ৰভাৱ পেলায়। যেতিয়া কোনো দেশ বা অঞ্চল সীমান্ত-বিৰোধত জড়ায়, তেতিয়া সেই দেশৰ শান্তি, স্থিৰতা আৰু উন্নয়ন দুয়ো বিপদগ্রস্ত হয়।
(ক) সামাজিক প্রভাৱ: ভূখণ্ডজনিত সংঘাতে সীমান্ত অঞ্চলৰ মানুহৰ জীৱন সঙ্কটপূর্ণ হয়। তেওঁলোকে যুদ্ধ, স্থানচ্যুতি, ভয় আৰু অনিশ্চয়তাৰ মাজত জীৱন যাপন কৰে। পৰিয়ালৰ বিভাজন, উদ্বাস্তুৰ সংখ্যা বৃদ্ধি আৰু সমাজৰ ভিতৰত অসম্প্রীতি সৃষ্টি হয়। নাগৰিকসকলৰ মাজত ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতি কমে আৰু শংকাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি হয়।
(খ) অর্থনৈতিক প্রভাৱঃ এই সংঘাতৰ বাবে দেশৰ অৰ্থনৈতিক সম্পদৰ এক ডাঙৰ অংশ সেনা মোতায়েন আৰু অস্ত্র-সজ্জাত ব্যয় হয়। সীমান্তত বানিজ্য বন্ধ হয়, বিনিয়োগ আৰু উৎপাদন হ্রাস পায়। যুদ্ধে ধ্বংস হোৱা অঞ্চল পুনৰ গঞ্জি তুলাত বহুমূলীয়া সময় আৰু সম্পদ নষ্ট হয়। ফলত অৰ্থনীতিৰ বিকাশ ধীৰ হয়।
(গ) ৰাজনৈতিক প্রভাৱ: ভূখণ্ডজনিত সংঘাতে চৰকাৰৰ ওপৰত জনবিশ্বাস হ্রাস পায়। ৰাজনৈতিক দলসমূহে জাতীয়তাবাদৰ নামত ভোটৰ স্বার্থে উত্তেজনা সৃষ্টি কৰে। বহু সময়ত যুদ্ধজনিত সংকট চৰকাৰ পৰিবৰ্তন বা শাসন সংকটৰ কাৰণ হয়
১০। অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত হ্রাস কৰিবলৈ শিক্ষাৰ ভূমিকা কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ শিক্ষাই অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত হ্রাস কৰিবলৈ এক মূলমন্ত্ৰস্বৰূপ ভূমিকা পালন কৰে। কাৰণ, শিক্ষা মানুহক সচেতন, যুক্তিসংগত আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে।
প্রথমতে, শিক্ষাই সচেতনতা বৃদ্ধি কৰে। যেতিয়া লোকসকল সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ, সংৰক্ষণ আৰু ন্যায়সংগত বণ্টনৰ মূল্য বুজে, তেতিয়া সংঘাত সৃষ্টিৰ সম্ভাৱনা স্বাভাৱিকভাৱে কমে। উদাহৰণস্বৰূপে, পানী, বন বা মাটিৰ সংৰক্ষণৰ প্রয়োজনীয়তা বিষয়ে শিক্ষা পোৱা মানুহে অধিক দায়িত্বশীলভাবে সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰে।
দ্বিতীয়তে, শিক্ষাই ন্যায় আৰু সমতা বোধ জন্মায়। শিক্ষাৰ জৰিয়তে নাগৰিকে নিজৰ অধিকাৰ আৰু দায়িত্ব দুইটো বুজিব পাৰে। সমাজত সমতা, ভ্রাতৃত্ব আৰু অংশীদাৰিত্বৰ মনোভাৱ গঢ়ি তুলিলে, সম্পদ-বণ্টনৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য বা সংঘাত হ্রাস পায়।
তৃতীয়তে, শিক্ষাই পৰিৱেশীয় দৃষ্টিভংগী শক্তিশালী কৰে। যেতিয়া বিদ্যালয়ৰ পৰা পৰিৱেশ শিক্ষা, টেকসই বিকাশ আৰু সম্পদ সংৰক্ষণৰ মূল্য বুজোৱা হয়, তেতিয়া আগন্তুক প্রজন্মো সম্পদৰ মান আৰু সীমাবদ্ধতা উপলব্ধি কৰে।
চতুর্থতে, শিক্ষাই শান্তি আৰু আলোচনা সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটায়। শিক্ষিত সমাজে সংঘাতৰ সন্মুখীন হ'লে হিংসা নহয়, আলোচনা আৰু সমঝোতাৰ পথ বাছি লয়।
সাৰাংশত, শিক্ষা হৈছে সংঘাতৰ মূলে থকা অজ্ঞতা, বৈষম্য আৰু অবিশ্বাস দূৰ কৰাৰ সর্বাধিক ফলপ্রসূ মাধ্যম। টেকসই শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু ন্যায়ভিত্তিক চিন্তাধাৰাই অর্থনৈতিক সম্পদ-বিনিময় সংঘাতক দীঘলীয়া ভাবে হ্রাস কৰিব পাৰে।
ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত (Economic/Resource Sharing Conflict) বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ কাৰণ, ফলাফল আৰু সমাধানৰ উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত বুলিলে কোনো দেশ, অঞ্চল বা সমাজৰ ভিতৰত সম্পদ, ধন, উৎপাদন, ব্যৱসায় বা অর্থনৈতিক লাভৰ ন্যায্য বণ্টন লৈ হোৱা বিৰোধ, মতভেদ বা সংঘর্ষক বুজায়। এই সংঘাত একেবাৰে সাময়িক নহয়; ই সমাজৰ ৰাজনীতি, সংস্কৃতি আৰু উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। যেতিয়া সম্পদ বণ্টনত অসমতা বা অন্যায় ঘটে, তেতিয়াই সংঘাতৰ বীজ বপন হয়।
(ক) অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাতৰ অৰ্থঃ মানৱ সমাজৰ উন্নয়নৰ মূলভিত্তি হৈছে সম্পদ। কিন্তু যেতিয়া এই সম্পদ-যেনে ভূমি, পানী, বন, খনিজ, তেল, শক্তি, বা ৰাজহ-সমানভাৱে বণ্টন নহয়, তেতিয়া পৃথক গোট, ৰাজ্য বা ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত সংঘাত দেখা দিয়ে। কোনো দেশৰ ভিতৰত ধনী-দৰিদ্ৰ বৈষম্য, আৰু দেশৰ মাজত সম্পদৰ বণ্টন বৈষম্য-এই দুয়োটাই অর্থনৈতিক সংঘাতৰ ৰূপ।
(খ) সংঘাতৰ মুখ্য কাৰণসমূহঃ
(১) সম্পদৰ অসম বণ্টন: যেতিয়া কোনো অঞ্চল বা গোটে প্রাকৃতিক সম্পদত সমৃদ্ধ আৰু আন অঞ্চল দৰিদ্ৰ থাকে, তেতিয়া বিৰোধ সৃষ্টি হয়।
(২) ৰাজনৈতিক স্বার্থ: চৰকাৰ বা ৰাজনৈতিক দলে কিছুমান গোটৰ স্বাৰ্থ পূৰণ কৰিবলৈ সম্পদ বণ্টনত পক্ষপাত দেখুৱায়।
(৩) শিল্পায়ন আৰু বিশ্বায়ন: বৃহৎ উদ্যোগ-প্রতিষ্ঠানসমূহে স্থানীয় সম্পদ দখল কৰি জনগণক পিছপৰি পেলায়।
(৪) অধিকাৰ বোধ আৰু পৰিচয়ৰ সংকটঃ জনগণে নিজৰ ভূমি, বন বা পানীৰ ওপৰত অধিকাৰ হেৰুৱায় বুলি অনুভৱ কৰে।
(৫) আন্তর্জাতিক অর্থনৈতিক অসমতা: উন্নত দেশসমূহে উন্নয়নশীল দেশৰ সম্পদ শোষণ কৰাৰ ফলত বিশ্বস্তৰীয় অর্থনৈতিক সংঘাত দেখা দিয়ে।
(গ) সংঘাতৰ ফলাফল: অর্থনৈতিক সংঘাতৰ প্ৰভাৱ বহুমুখী আৰু দীঘলীয়া হয়।
(১) সামাজিক অস্থিৰতা: অসমতা আৰু অন্যায়ৰ ফলত সমাজত বিভাজন সৃষ্টি হয়।
(২) অর্থনৈতিক ক্ষতি: উৎপাদন, বিনিয়োগ আৰু বানিজ্যত বিঘ্ন ঘটে।
(৩) ৰাজনৈতিক অনিশ্চয়তা: আন্দোলন, ধর্মঘট, আৰু কেতিয়াবা গৃহযুদ্ধ পর্যন্ত পৰিস্থিতি সৃষ্টি হয়।
(৪) মানবাধিকাৰৰ লংঘন: নির্দোষ জনগণ নির্যাতিত হয়, ভূমি হেৰুৱায় আৰু বহু সময়ত গৃহহীন হয়।
(৫) আন্তর্জাতিক প্ৰভাৱঃ সম্পদ-বিনিময়ৰ ওপৰত হোৱা বিৰোধে দেশসমূহৰ মাজত বানিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক সম্পৰ্কৰ অৱনতি ঘটায়।
উদাহৰণঃ
(১) আন্তর্জাতিক ক্ষেত্রত: মধ্যপ্রাচ্যত তেল সম্পদৰ ওপৰত হোৱা যুদ্ধ আৰু বিৰোধ এক স্পষ্ট উদাহৰণ।
(২) ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰতঃ ভাৰতত পানী-বণ্টন লৈ আন্তঃৰাজ্য সংঘাত যেনে কাবেৰী নদী, কৃষ্ণা নদী বা ভাগীৰথী নদীৰ ওপৰত হোৱা বিৰোধ।
(৩) আঞ্চলিক ক্ষেত্রত: অসমৰ দৰে ৰাজ্যত ভূমি, বন আৰু খনিজ সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত স্থানীয় জনগণ আৰু বহিৰাগত উদ্যোগপতিসকলৰ মাজত মতভেদ দেখা যায়।
(ঘ) নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমাধানৰ উপায়:
(১) ন্যায্য নীতি আৰু আইন: চৰকাৰে সম্পদ-বণ্টনৰ বাবে স্পষ্ট আৰু ন্যায়সঙ্গত নীতি প্রণয়ন কৰিব লাগে।
(২) সংলাপ আৰু সহযোগিতা: বিৰোধৰ ক্ষেত্ৰত আলোচনা আৰু পৰামৰ্শই স্থায়ী সমাধানৰ পথ।
(৩) শিক্ষা আৰু সচেতনতা: জনগণক সম্পদ ব্যৱস্থাপনা আৰু ন্যায়পূৰ্ণ বণ্টনৰ প্রয়োজনীয়তা বিষয়ে সচেতন কৰা।
(৪) সামাজিক ন্যায় আৰু সমতা: ধনী-দবিদ্র বৈষম্য হ্রাস কৰিবলৈ চৰকাৰী উদ্যোগ আৰু সমাজকল্যাণমূলক নীতি গ্রহণ কৰা।
(৫) পৰিবেশ সুৰক্ষা আৰু টেকসই উন্নয়ন: সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ, পুনৰুপযোগিতা আৰু সংৰক্ষণ নিশ্চিত কৰা।
অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ স্থিৰতাৰ মূল শত্রু। সম্পদৰ ন্যায়সঙ্গত বণ্টন নোহোৱাকৈ কোনো সমাজ বা দেশ টেকসই উন্নয়ন হ'ব নোৱাৰে। এই সংঘাতৰ অন্ত ঘটাবলৈ ন্যায়, সংলাপ আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱ অত্যাবশ্যক। চৰকাৰ, সমাজ আৰু আন্তর্জাতিক সংগঠনসমূহে একেলগে কাম কৰিলেহে অর্থনৈতিক সম্পদ ন্যায্যভাৱে বণ্টন হ'ব পাৰে আৰু এক শান্তিপূর্ণ, সমৃদ্ধ বিশ্ব সমাজ গঢ়ি তোলা সম্ভব হয়।
২। সম্পদকেন্দ্রিক সংঘাতৰ ওপৰত এটি ৰচনা লিখা। সম্পদকেন্দ্ৰিক সংঘাতৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদৰ অধিকাৰ বা নিয়ন্ত্ৰণক লৈ বহুতো যুদ্ধ সংঘটিত হৈছে। যেনে- পানী, কৃষিযোগ্য ভূমি, সোণ, আৰু ৰূপ, হীৰা, তাম, পেট্রলিয়াম ইত্যাদি। সম্পদকেন্দ্রিক বিবাদে ১৬শ, ১৭শ, ১৮ শ আৰু ১৯ শ শতিকাৰ আন্তঃসাম্রাজ্যিক যুদ্ধত গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান পাইছিল আৰু প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল। শীতল যুদ্ধৰ সময়ছোৱাত সম্পদৰ সংঘৰ্ষ কম গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। কাৰণ তেতিয়া আদর্শগত সংঘাত বিৰাজ কৰিছিল। কিন্তু শীতল যুদ্ধৰ বিছত সম্পদ সংক্রান্তীয় সংঘাত অধিক তীব্ৰতৰ হৈছে। সম্পদৰ ওপৰত সংঘৰ্ষৰ বৰ্তমান পুনৰুত্থান হৈছে আৰুঅতীতৰ অনুশীলনলৈ ঘূৰি অহাৰ উপক্ৰম হৈছে। কাৰণ অতীতত এনে বিবাদ এটা সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য আছিল। আন্তর্জাতিক দৃশ্যপটত অৱশ্যে এইটোও স্পষ্ট যে সম্পদকেন্দ্রিক সংঘাত কিছুমান ক্ষেত্রত অধিক সঘনাই আৰু অধিক স্পষ্ট হোৱা দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে-কৃষিযোগ্য ভূমিৰ অভাৱ আৰু পানীয়ে কেইবাটাও সংঘর্ষত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক হোৱা দেখা যায়, যাৰ ভিতৰ আছে ছিয়াপচ, বৱাণ্ডা আৰু জিম্বাবোৱেত হোৱা সংঘাত। সম্পদৰ অভাৱৰ ফলত অন্যান্য ক্ষেত্রতো একেই পৰিস্থিতি বিকশিত হোৱা দেখা গৈছে।
মূল্যৱান তেল যোগান আৰু পাইপলাইন পথৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ ওপৰত প্ৰতিযোগিতা হৈছে একবিংশ শতিকাত সংগৰ্ষৰ এক বিশেষ তীব্র উৎস। তেলৰ চাহিদা বৃদ্ধি হোৱাৰ সৈতে আৰু যোগানৰ বহুতো পুৰণি উৎস। হ্রাস পাইছে, বাকী থকা যোগানৰ ওপৰত চাপ, বিশেষকৈ পাৰস্য উপসাগৰত থকা সামগ্ৰীবোৰৰ ওপৰত এনে চাপ বৃদ্ধি হৈছে। ইয়াৰ ফলত কাস্পিয়ান সাগৰ অৱবাহিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু আফ্রিকাত এই চাপ অধিক তীব্র হৈ আহিছে। বহুতেই এইটো বিশ্বাস কৰে যে ১৯৯১ চনৰ পাৰস্য উপসাগৰৰ সংঘৰ্ষ তেলৰ বাবে প্রতিযোগিতাৰ এটা কাৰক আছিল।
সম্পদৰ সংঘাতৰ কাৰণসমূহ: একবিংশ শতিকাত সম্পদ সংঘাতৰ সঘনতা আৰু তীব্রতা বৃদ্ধি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কেইবাটাও কাৰক চিহ্নিত কৰিব পাৰি। অর্থনৈতিক বিশ্বাসন, বর্ধিত অর্থনীতি আৰু বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বিশ্বব্যাপী প্ৰভাৱ আছে। যাৰ ভিতৰত আছে চাহিদা আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য মৌলিক সম্পদ। বিশ্বায়নে বিভিন্ন ধৰণে সম্পদৰ চাহিদা বৃদ্ধি কৰে। বিশেষভাৱে ঔদ্যোগিককৰণৰ বিস্তাৰ আৰু ত্বৰণৰ জৰিয়তে ই বিস্তাৰিত হৈছে। ৰাষ্ট্ৰত ঔদ্যোগিকীকৰণৰ বাবে সম্পদৰ প্ৰয়োজনীতা বিশেষকৈ শক্তি, কাঠ আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ যথেষ্ট পৰিমাণে প্রয়োজন হয়। বেছিভাগ নির্মাণ প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে বিস্তৰ পৰিমাণৰ কেঁচা সামগ্ৰী আৰু শক্তিৰ বৃহৎ যোগান প্রয়োজন হয়। সেয়েহে বিশ্বায়নৰ সৈতে দ্রুত গতিত আগবাঢ়ি অহা দেশবোৰৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ প্ৰতিযোগিতাই সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰে। কাৰণ উন্নয়নশীল দেশবোৰৰ দ্বাৰা শক্তিৰ ব্যৱহাৰ প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধি পাইছে। ই পুৰণি ঔদ্যোগিক দেশবোৰৰ হাৰৰ প্ৰায় তিনিগুণ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে শক্তি যোগানৰ প্ৰৱেশাধিকাৰৰ প্ৰতিযোগিতা আগন্তুক বছৰবোৰত অধিক তীব্ৰ হ'ব।
(ক) অবহনযোগ্য সম্পদৰ ব্যৱহাৰ: বেছিভাগ গুৰুত্বপূৰ্ণ সামগ্ৰীৰ বিশ্বব্যাপী দ্রুত গতিত ব্যৱহাৰ বাঢ়ি আছে। ইয়াৰ ফলত বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ কাৰণে মজুত বা ষ্টক আগন্তুক বছৰবোৰত গুৰুত্বৰ অভাৱে দেখা দিব পাৰে। এইটো বিশেষকৈ তেল আৰু পানীৰ ক্ষেত্ৰত পৰিস্ফুট হোৱা দেখা যায়। কাৰণ এই দুটা হৈছে। ই পৃথিৱীৰ দুটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ। পৃথিৱীত কেৱল এক নির্দিষ্ট পৰিমাণৰ পৰম্পৰাগত পেট্ৰ'লিয়াম আৰু সম্ভৱত ২,৫০০ বিলিয়ন বেৰেল আৰু যোৱা ১৪০ বছৰত এই পৰিমাণৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ ব্যৱহাৰ হৈছে। যিহেতু বিশ্বব্যাপী তেলৰ ব্যৱহাৰ ইমান সোনকালে বৃদ্ধি পাইছে, পৰৱৰ্তী ২০৫০ চনৰ ভিতৰত এক-তৃতীয়াংশ শেষ হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। এই মূহূতর্ত ই অতি কঠিন প্রত্যাহ্বান হিচাপে দেখা দিছে। তেলৰ সন্ধান লাভ নকৰিলে তেলৰ বিশ্বব্যাপী চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ যাওঁতে ইয়াৰ ষ্টক শেষ হ'ব। ঠিক সেইদৰে বিশ্বব্যাপী পানীৰ ব্যৱহাৰো বাঢ়ি আছে। পানীৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ কাৰণ হৈছে- বর্ধিত জনসংখ্যা, কল-কাৰখানা আদিৰ চাহিদা পূৰণ কৰা বাবে। কিন্তু এই সমস্যা সমাধানৰ কাৰণে বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তাক কোনেও নুই কৰিব নোৱাৰে। তদুপৰি সাগৰ-মহাসাগৰৰ লুনীয়া পানী পৰিশোধনৰ কাৰণে চিন্তা কৰাৰ প্ৰয়োজন আহি পৰিছে।
(খ) জনসংখ্যা বৃদ্ধিঃ প্রাক্কলন অনুসৰি বিশ্বৰ জনসংখ্যা ২০৫০ চনলৈ প্রায় তিনি বিলিয়ন হ'ব বুলি আশা কৰা হৈছে। অতিৰিক্ত মানুহৰ প্ৰয়োজন হ'ব খাদ্য, আশ্রয়, কাপোৰ আৰু অন্যান্য প্রয়োজনীয় সামগ্রী। ইয়াৰ ফলত আফ্রিকা আৰু এচিয়াৰ কিছু অংশত ইতিমধ্যে পানী আৰু কৃষিযোগ্য ভূমিৰ অভাবে দেখা দিছে আৰু লেটিন আমেৰিকা য'ত জনসংখ্যাৰ হাৰ বিশেষভাৱে উচ্চ তাতো এই সম্পদসমূহৰ কাৰণে আৰম্ভ হৈছে তীব্র প্রতিযোগিতা।
(গ) অর্থনৈতিক যুদ্ধঃ সম্পদৰ ওপৰত সংঘাত প্ৰায়ে দৰিদ্ৰ আৰু বিভক্ত অৱস্থাত হয় যিবোৰ দেশত কেৱল এটা বা দুটা মুখ্য সম্পদৰ উৎস আছে, যেনে-হীৰা, তাম বা কাঠ। এই দেশবোৰত যিয়ে সম্পদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰে, সেই দেশে গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ সংগ্ৰহ কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। আনহাতে আন সকলোৱে সাধাৰণতে সম্পদহীন অৱস্থাত দৰিদ্ৰতাত জীয়াই থকাটো নিশ্চিত। সু-নিয়ন্ত্রিত ৰাজ্যবোৰত, এই সম্পদবোৰ হৈছে চৰকাৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত আৰু তেওঁলোকে আহৰণ কৰা ধন বণ্টন কৰা হয়। আনহাতে সম্পদ আহৰণৰ পৰা বঞ্চিতসকলে সম্পদৰ কাৰণে যুঁজ দিয়াৰ সম্ভাৱনা থাকে। সম্পদৰ কাৰণে শাসকসকলে শোষণ কৰিব পাৰে বা জাতিগত বিদ্বেষৰ সৃষ্টি কৰি বিবাদবোৰ কঢ়িয়াই আনে। এইটো সঁচা যে এংগোলা আৰু চিয়েৰা লিয়নৰ হীৰাৰ খনি দখলৰ মাজত সংঘাত সৃষ্টি হৈছিল। সম্পদ আহৰণৰ প্ৰতিযোগিতাই বিশ্বব্যাপী সংঘাত সৃষ্টিত অৰিহণা যোগাইছে।
৩। প্রাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত বাঢ়ি থকা প্রতিযোগিতাই কিদৰে সংঘাতৰ সৃষ্টি কৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্রাকৃতিক সম্পদবোৰৰ বৰ্ধিতভাৱে প্ৰবল প্রতিযোগিতাৰ বিষয়। প্ৰায়বোৰ পৰিস্থিতিতেই কিছুসংখ্যক কাৰক এইক্ষেত্ৰত দায়ী, সেইবোৰ হ'ল-
(ক) জনসংখ্যা সম্পৰ্কীয় পৰিৱৰ্তন, যেনে- জনসংখ্যা বৃদ্ধি, প্রব্রজন আৰু নগৰীকৰণ।
(খ) বজাৰৰ হেঁচা
(গ) পাৰিবেশিক পৰিৱৰ্তনে মানুহক তেওলোকৰ জীৱন-ধাৰণ প্ৰণালীৰ কৌশল পৰিৱৰ্তনৰ কৰাৰ বাবে জোৰ দিয়ে বা প্ৰৱল হেঁচাৰ সৃষ্টি কৰে।
এইবোৰ শক্তিয়ে মানুহক নবীকৃত প্রাকৃতিক সম্পদসমূহৰ বহনক্ষম সংগ্ৰহৰ সীমাবদ্ধতাক বৃদ্ধি কৰিবলৈ আগবঢ়াই দিয়ে। যিবোৰ এলেকাত মানুহৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাই থাকে, সম্পদবোৰ প্ৰায়বোৰ ক্ষেত্ৰতে বিভিন্ন স্বাৰ্থৰ সৰহ ব্যৱহাৰকাৰীৰ মাজত অংশ ভাগ কৰাটো প্রয়োজন হয়। এইসকল ব্যৱহাৰকাৰীৰ শ্ৰেণী হ'ল- কৃষক, যিসকলে কৃষিভূমিত প্ৰৱেশ কৰিব বিচাৰে, গ্রাম্যজীবীসকলে পশুধনৰ কাৰণে চৰণীয়া পথাৰ সম্পদ দাবী কৰে আৰু নগৰবাসীসকলে অধিক পৰিমাণে মাংস-মাছ আৰু খাদ্য দাবী কৰে।
সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশৰ অধিকাৰ লাভেই মানুহৰ আটাইতকৈ বৃহৎ চিন্তাৰ বিষয় হৈ পৰে, যেতিয়া সেইবোৰ সম্পদৰ নাটনি হয়। এইক্ষেত্ৰত অনুৰ্বৰ আৰু অৰ্ধঅনুৰ্বৰ অঞ্চলত হোৱা নাটনিকে এক মূল উদাহৰণ হিচাপে ল'ব পাৰি। যিহেতুকে বিশুদ্ধ পানী জীৱনধাৰণৰ কাৰণে প্রয়োজন, কিন্তু ইয়াক প্রস্তুতি বা বৃদ্ধি কৰাটো টান, গতিকে পানীৰ দাবীয়ে বিবাদৰ গুৰুত্ব আনি দিয়াৰ বাবে কাম কৰিব পাৰে।
তদুপৰি বৰ্ধিত প্রতিযোগিতা সদায় সংঘাতৰ একমাত্ৰ কাৰণ হ'ব নোৱাৰে বা নহয়। চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিস্থিতিয়ে কেনেকৈ সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশৰ অধিকাৰ প্রতিযোগিতামূলক হ'ব পাৰে, সেইবোৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
সেইবোৰ হ'ল-
(ক) প্রাকৃতিক সম্পদৰ নাটনি
(খ) দুটা বা তাতোকৈ অধিক গোটৰ মাজত যোগানৰ অংশীদাৰিত্বৰ পৰিসৰ
(গ) সেই গোটবোৰৰ আপেক্ষিক ক্ষমতা
(ঘ) সেই বিশেষ সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ মাত্রা
(ঙ) বিকল্প সম্পদসমূহৰ প্ৰবেশৰ সুবিধা।
নিশ্চয়কৈ সম্পদৰ বৰ্ধিত দাবীয়ে সংঘাতৰ সঁহাৰি হিচাপে ক্ৰিয়া কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এইটোৱে কৃষিজাত সম্পদৰ বৃদ্ধিৰ পথ প্ৰদৰ্শন কৰে।
৪। নৃগোষ্ঠীয় সংঘাত (Ethnic conflicts) কি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অসামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় আচাৰ চুক্তিৰ ২৭ নং অনুচ্ছেদ মতে নৃগোষ্ঠীয়, ধর্মীয় আৰু ভাষিক সংখ্যালঘুসকলক অর্থনৈতিক, সাংস্কৃতিক, ভাষিক আচাৰ-ৰীতিসমূহ বিশ্বৰ যিকোনো ঠাইতে পালনৰ অধিকাৰ থাকিব। উক্ত চুক্তি-পত্ৰৰ আধাৰত ১৯৯২ চনৰ ১৮ ডিচেম্বৰ তাৰিখে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাই গ্ৰহণ কৰা এক ঘোষণা-পত্র মতে নৃগোষ্ঠীয় বা জাতীয়, ধর্মীয় বা ভাষিক সংখ্যালঘুৰ লোকসকলৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এক অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় ঘোষণা-পত্ৰ গ্ৰহণ কৰে।
নৃগোষ্ঠীয় সংঘাত বা সংঘৰ্ষৰ পাতনি মেলে পূৰ্বৰ ছোভিয়েট ৰাছিয়া আৰু পূব ইউৰোপত সমাজবাদৰ পতনৰ পৰৱৰ্তী সময়ত। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশত নৃগোষ্ঠীয় সংঘর্ষ হৈয়ে থাকে। জাতি, ধৰ্ম, পৰম্পৰাগত পাৰ্থক্যসমূহৰ উপৰি একো একোটা বিশেষ ঐতিহাসিক ঘটনাই নৃগোষ্ঠীয় সংঘর্ষ সৃষ্টি হোৱাত সহায় কৰে।
পর্যায় হিচাপে ভাগ কৰিলে প্রথম মহাসমৰৰ পাছৰ নৃগোষ্ঠীয় সংঘর্ষ, দ্বিতীয়তে দ্বিতীয় মহাসমৰৰ পাছত ইউৰোপীয় ৰাষ্ট্ৰগোষ্ঠীৰ সাম্রাজ্যবাদী আগ্রাসনৰ পৰা মুক্তি বিচাৰি হোৱা নৃগোষ্ঠীয় সংঘর্ষ, তৃতীয়তে পূৰ্বৰ ছোভিয়েট ইউনিয়ন আৰু পূব ইউৰোপৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহত সমাজবাদৰ পতনৰ পাছত হোৱা নৃগোষ্ঠীয় সংঘর্ষ।
নৃগোষ্ঠীয় সংঘাত বা সংঘৰ্ষৰ ফলতেই পূৰ্বৰ ছোভিয়েট ৰাছিয়া আৰু যুগোশ্লাভিয়া ভাগি থানবান হৈছিল। বছনিয়া, হার্জেগ ভিনা, ছার্বিয়া, ক্রোৱেছিয়া আদি ৰাষ্ট্ৰত নৃগোষ্ঠীয় সংঘৰ্ষৰ বীভৎস ৰূপৰ ইতিহাস আছে। ফলস্বৰূপে নৃগোষ্ঠীয় জনতাই দেশ এৰি বিদেশত আশ্রয় ল'ব লগা হৈছে। এনে নৃ-গোষ্ঠীয় সংঘৰ্ষৰ ফলত বিশ্বত লাখ লাখ লোক গৃহহীন হোৱাৰ লগতে মানৱ অধিকাৰৰ পৰাও বঞ্চিত হৈছে।
মানৱ অধিকাৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণা-পত্ৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাত নৃ-গোষ্ঠীয় সম্পর্কীয় ঘোষণাত তলত দিয়া অধিকাৰসমূহৰ কথা কোৱা হৈছে-
(ক) দেশীয় লোক বানৃ-গোষ্ঠীয় সংখ্যালঘুসকলৰ সাংস্কৃতিক, ধর্মীয় আৰু ভাষাৰ ক্ষেত্রত স্বকীয়তা আছে, তাক তেওঁলোকে বসবাস কৰা অঞ্চল বা দেশত চৰকাৰে আইন প্ৰণয়ন কৰি বা আন ব্যৱস্থা গ্রহণ কৰি সুৰক্ষা কৰিব।
(খ) সকলো নৃ-গোষ্ঠীয় লোকেই নিজা ধর্ম, ভাষা, সংস্কৃতি আদিৰ চিন্তা-চৰ্চা কৰিব পাৰিব।
(গ) সংখ্যালঘুসকলে তেওঁলোকৰ নিজা সাংস্কৃতিক, অর্থনৈতিক, সামাজিক আৰু ৰাজহুৱা জীৱনৰ সকলো কামতে অংশগ্রহণ কৰিব পাৰিব।
(ঘ) আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত কোনো বিষয় লৈ বিতর্ক আৰু সিদ্ধান্ত গ্রহণ কৰিব পাৰিব। অৱশ্যে নৃ-গোষ্ঠীয়সকলে প্রণয়ন কৰা আইন ৰাষ্ট্ৰীয় আইনৰ পৰিপন্থী হ'ব নোৱাৰিব।
(ঙ) নৃ-গোষ্ঠীয়সকলে নিজস্বভাবে সংস্থা গঠন কৰিব পাৰিব।
(চ) নৃ-গোষ্ঠীয়সকলে আন সংখ্যালঘু লোকসকলৰ লগত কোনো বৈষম্য নোহোৱাকৈ শান্তিপূর্ণভাৱে মতৰ আদান-প্রদান বা যোগাযোগ কৰিব পাৰিব। আন জনগোষ্ঠীৰ লগতো যোগাযোগ কৰিব পাৰিব।
(ছ) নৃ-গোষ্ঠীয়সকলৰ আন এটা উল্লেখযোগ্য অধিকাৰ হ'ল তেওঁলোকৰ নিজ মাতৃভাষাৰ শিক্ষা গ্ৰহণৰ যোগেদি উৎকর্ষ সাধন হ'ব পাৰিব।
(জ) দেশৰ আৰ্থিক আৰু সামাজিক বিকাশত অৰিহণা যোগাব পাৰিব।
(ঝ) ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণৰ ধাৰাটোত নৃ-গোষ্ঠীয় সংখ্যালঘুসকলে সকলোৰে মাজত পাৰস্পৰিক ভাব বিনিময় কৰিব পাৰিব।
(ঞ) মানৱ অধিকাৰৰ দিশসমূহৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতাৰে সকলোৰে অধিকাৰৰ প্ৰতি সন্মান প্ৰদৰ্শন কৰাটো প্রয়োজন।
আন্তর্জাতিক ঘোষণা-পত্ৰত কোৱা হৈছে যে মানৱ অধিকাৰসমূহ ভোগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰই সকলো লোককেই সমান সুযোগ-সুবিধা দিব। ১৯৯৩ চনৰ ভিয়েনা কংগ্ৰেছৰ ঘোষণাতো জাতীয় বা নৃ-গোষ্ঠীয়, ধর্মীয় বা ভাষিক সংখ্যালঘুকে আদি কৰি সকলো ৰাষ্ট্ৰ বা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্প্রদায়বোৰৰ অধিকাৰবোৰ 'জাতীয় বা নৃ-গোষ্ঠীয়, ধর্মীয় বা ভাষিক সংখ্যালঘুসকলৰ ঘোষণা-পত্ৰ'ত উল্লেখ কৰাৰ দৰে সুৰক্ষিত কৰিবৰ বাবে আহ্বান জনোৱা হয়।
ভাৰত আৰু গোষ্ঠীগত সংঘাত বা সংঘর্ষ (India and Ethnic Conflict): আধুনিক বিশ্বত প্রায় সকলো ৰাষ্ট্ৰতেই গোষ্ঠী চিন্তাই স্বকীয় নীতিৰে আগবাঢ়িছে। গোষ্ঠীয় সচেতনতাৰে অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে, ভাষিক ঐতিহ্য ৰক্ষাৰ্থে বা গোষ্ঠী ৰাজনীতিৰ দ্বাৰা আত্মনির্ধাৰণ (Self Determination)-ৰ বাবে কৰা আন্দোলন বা হাতত লোৱা প্রচেষ্টা গোষ্ঠী সচেতনতাৰ পৰিচায়ক।
বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰ, মৌলিক চিন্তাধাৰাৰ বিকাশ, দ্রুত আধুনিকীকৰণ আদিৰ ফলত নৃ-গোষ্ঠীয় লোকসকলে নিজকে অস্তিত্বৰ সংকটত পৰা বুলি অনুভৱ কৰি আন্দোলন আদিৰ দ্বাৰা অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ চেষ্টা কৰে।
এক কথাত ক'বলৈ গ'লে অর্থনৈতিক বিকাশ আৰু সামাজিক, ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ উন্নতি সাধনে নৃ-গোষ্ঠীয় সংঘৰ্ষত বাধা দিব পৰা নাই। অতি আধুনিকতাবাদী মনোভাবে এক শ্ৰেণীৰ নব্য মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি কৰিছে বুলি ক'ব পাৰি, যাৰ ফলত আন এক সংখ্যালঘু শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হ'ল। তদুপৰি আধুনিকতাৰ পৰিৱেশত নৃগোষ্ঠীয়ে বা জনগোষ্ঠীয়ে নিজ স্বাৰ্থত বৃহৎ বা সৰু ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ ব্যৱস্থাকো প্রত্যাহ্বান জনাবলৈ কুণ্ঠাবোধ নকৰে। প্রথম পদক্ষেপ স্বৰূপে নৃ-গোষ্ঠীয়সকলে শাসন যন্ত্ৰৰ ভিতৰত সোমায় বা বাহিৰৰপৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব বিচাৰে আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰশাসনৰ সু-দৃষ্টিৰ আশা কৰে।
এনেদৰেই এটা গোষ্ঠীৰ উন্নতি আৰু আন এটা গোষ্ঠীৰ লোকসকলৰ পিছপৰি ৰোৱা অৱস্থাৰ বাবে ইটোৱে আনটোক সমালোচনা কৰাৰ উপৰি সামূহিক স্বাৰ্থত সংঘর্ষত লিপ্ত হয়। আন কিছুমানে আকৌ স্বায়ত্ত শাসন, স্বতন্ত্রতা আৰু আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিবৰ বাবে গৰিষ্ঠসংখ্যক প্রতিনিধি আইন সভালৈ নিৰ্বাচিত কৰি অনাৰো চেষ্টা কৰে।
আজিৰ ভাৰতবৰ্ষত গোষ্ঠী সংঘৰ্ষৰ অলেখ উদাহৰণ আছে। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ অসমীয়াৰ অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ ছবছৰীয়া আন্দোলন; ১৯৬৪ চনৰ ভাষা আন্দোলন; মিজোসকলৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ অধিকাৰ বিচাৰি কৰা সশস্ত্র সংগ্রাম; অসমৰ বড়ো, কার্বি, মিচিং আদি জনগোষ্ঠীসকলৰ আন্দোলন আৰু তেওঁলোকৰে বিভাজিত গোটৰ মাজত হোৱা সংঘর্ষ; আদিবাসী চাওতাল, কোচ-ৰাজবংশী, গোর্খাসকলৰ বাবে গোর্খালেণ্ডৰ দাবী আদিও গোষ্ঠীগত সংঘৰ্ষৰ অন্যতম উদাহৰণ। অন্ধ্রপ্রদেশৰ তেলেঙ্গানাসকলৰ আন্দোলন, হাৰিয়ানাত জাতসকলৰ অধিকাৰ সাব্যস্তৰ দাবী, ত্ৰিপুৰাত উপজাতিসকলৰ আন্দোলন, ঝাৰখণ্ডীসকলৰ আন্দোলন আদি সকলোৱেই গোষ্ঠীগত অধিকাৰ সাব্যস্তকৰণৰ হকে হোৱা আন্দোলন।
উল্লিখিত আন্দোলন বা বিপ্লৱ তথা সংঘৰ্ষবোৰৰ ফলত হাজাৰজন গৃহহাৰা আৰু দেশহাৰাও হ'ব লগাত পৰিছে। গতিকে দেখা যায় যে অনুন্নত সমাজ ব্যৱস্থা আৰু অর্থনৈতিক অসমানতাই গোষ্ঠী সংঘৰ্ষৰ প্ৰধান কাৰণ।
ভাৰতত গোষ্ঠী সংঘৰ্ষৰ আন এটা উল্লেখযোগ্য কাৰণ হ'ল ত্রুটীপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা। কেৱল আত্মতুষ্টিৰ বাবেই ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাটো পৰিচালিত হোৱা প্রয়োজন বুলি অনুভৱ কৰা জনপ্রতিনিধিৰ স্বাৰ্থপৰ স্বভাৱৰ বাবেই নৃ-গোষ্ঠীয় সংঘাতে তীব্ৰ ৰূপ লোৱা বুলি ক'ব পাৰি। আনহাতে ৰাষ্ট্ৰৰ ভাষিক বা ধৰ্মীয় বা জাতিগত সংখ্যালঘুৰ প্ৰতি গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা বৈষম্যমূলক নীতিৰ কাৰণেও গোষ্ঠীগত সংঘাত বা সংঘৰ্ষৰ সূত্রপাত হয়।
গোষ্ঠী সংঘৰ্ষৰপৰা পৰিত্ৰাণৰ উপায় (Some measures to recover from ethnic conflict): ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰত গোষ্ঠী সংঘর্ষ এক এৰাব নোৱৰা সমস্যা যদিও সঠিক ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দিহা কৰিলে গোষ্ঠী সংঘর্ষ এৰাই চলিব পৰা যায়।
নৃ-গোষ্ঠীয় সংঘর্ষ এৰাই চলাৰ কিছুমান পৰামৰ্শমূলক উপায় এনে ধৰণৰ-
(১) উপযুক্ত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা আৰু সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ প্ৰতি সচেতন হ'বলৈ শিক্ষা দিয়া।
(২) সকলো নৃগোষ্ঠীকে সাংস্কৃতিক, ভাষিক তথা আৱেগিক সম্পৰ্কৰ বিষয়ত উপযুক্ত কৰি গঢ়ি তোলা।
(৩) সামগ্রিক বিকাশৰ ধাৰণাত নৃ-গোষ্ঠীয়সকলৰ প্ৰতিও সমানে ধ্যান দিয়া।
(৪) সংখ্যাগুৰুসকলে সংখ্যালঘুসকলৰ দুখ-দুর্দশাৰ প্ৰতি সহানুভূতিৰে সহায়ৰ হাত আগবঢ়োৱা।
(৫) জনপ্রতিনিধিসকলৰ সকলো জনগোষ্ঠীৰ প্ৰতি সমান আচৰণ আৰু উন্নয়নৰ প্রতিও সম গুৰুত্ব প্রদান।
(৬) কোনো জনগোষ্ঠীকে বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদান নকৰা আৰু বিশেষ পৰিকল্পিত আঁচনিৰ যোগেদি গোষ্ঠী বিকাশৰ প্ৰয়াস কৰা।
(৭) সকলো জনগোষ্ঠীৰে সাংস্কৃতিক, ধর্মীয় তথা ভাষিক ঐতিহ্যৰ প্ৰতি সকলো জাতিয়ে সন্মান প্রদর্শন কৰা।
এনে ধৰণৰ প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপৰ অবিহনে গোষ্ঠী সংঘর্ষ এৰাই চলা সহজসাধ্য নহ'ব। তদুপৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চুক্তি-পত্ৰতো সকলো জনগোষ্ঠীকে সমান সুবিধা আৰু সুৰক্ষা প্ৰদানৰ আহ্বান জনোৱা হৈছে।
৫। গুজৰাটৰ সাম্প্রদায়িক সংঘৰ্ষ আৰু গোধৰা কাণ্ডৰ বিষয়ে এখন প্রতিবেদন প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ ২০০২ বৰ্ষৰ ২৭ ফেব্ৰুৱাৰী তাৰিখে গুজৰাটৰ গোধৰা নামৰ চহৰখনৰ ৰে'ল ষ্টেচনত স্বাবৰ ৰেল গাড়ীখন এচাম লোকে জোৰকৈ ৰাখে আৰু বেলৰ এটা দবাত জুই লগাই দিয়ে। সেই দবা অযোধ্যাৰ পৰা ঘূৰি অহা কৰসেৱকৰে ভৰি আছিল। এই ঘটনাত শিশু আৰু মহিলাকে ধৰি ৫৭ জন লোকে প্রাণ হেৰুৱালে। এই কাণ্ড স্থানীয় মুছলমান লোকে কৰা বুলি চলোৱা প্ৰচাৰৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত সমগ্র গুজৰাটত সাম্প্রদায়িক সংঘৰ্ষৰ দাবানল জ্বলি উঠে। নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্য মতে ৰাজ্যখনৰ মুঠ ২৫ খন জিলাৰ প্ৰায় ১৫-১৬ খন জিলাতে এই সংঘর্ষ বিয়পি পৰে আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰায় ১৫০ খন চহৰ আৰু এক হাজাৰৰো অধিক গাওঁ আক্রান্ত হয়। এই সংঘর্ষ প্রায় চাৰিমাহ কাল ধৰি চলে। চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি, এই সংঘৰ্ষত প্রায় এহাজাৰ লোকৰ মৃত্যু হয়। মৃত্যু হোৱাসকলৰ ভিতৰত ৮০% লোক মুছলমান আৰু ২০% হিন্দু ধৰ্মৰ লোক। বে-চৰকাৰী তথ্য অনুসাৰে, মৃত্যু হোৱা লোকৰ সংখ্যা প্রায় দুই হাজাৰ। ইয়াৰ উপৰিও, এই ঘটনাত দুশৰো অধিক লোক নিখোজ হ'ল, প্রায় আঢ়ৈ হাজাৰ লোক আঘাতপ্রাপ্ত হ'ল, এশৰো অধিক মহিলা বিধৱা হ'ল আৰু ছশৰো অধিক শিশুৱে পিতৃ-মাতৃক হেৰুৱালে।
এই ঘটনা সংঘটিত হোৱাৰ সময়ত গুজৰাটত নৰেন্দ্ৰ মোদী নেতৃত্বাধীন আৰু কেন্দ্ৰত অটল বিহাৰী বাজপেয়ী নেতৃত্বাধীন ভাৰতীয় জনতা পার্টি শাসনত আছিল। এই সংঘৰ্ষৰ বেলিকা ৰাজ্য তথা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে তাৎক্ষণিকভাবে কোনো উপযুক্ত পদক্ষেপ নোলোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈ আহিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগে গুজৰাট চৰকাৰে এই সময়ত পালন কৰা ভূমিকাৰ কঠোৰ সমালোচনা কৰিছিল আৰু সংঘর্ষ নিয়ন্ত্রণ তথা সংঘৰ্ষৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হোৱা লোকসকলক সাহায্য আৰু নিৰাপত্তা দিয়াৰ বেলিকাও ব্যর্থ হোৱা বুলি অভিযোগ তুলিছিল। এই সংঘর্ষ বিয়পোৱাত প্রত্যক্ষ বা পৰোক্ষ ভূমিকা পালন কৰা লোকসকলক শাস্তি প্রদানৰ বেলিকাত চৰকাৰে কোনো সঠিক পদক্ষেপ লোৱা নাছিল। তাৰ পৰিৱৰ্তে, এনে অভিযোগহে শুনা যায় যে, ৰাজ্য চৰকাৰৰ একাংশ মন্ত্রী তথা বিষয়াবর্গ এই সংঘৰ্ষৰ প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষ পৃষ্ঠপোষক আছিল।
৬। সমাজত লিংগ বৈষম্যৰ প্ৰভাৱ আৰু আৰু ইয়াৰ প্ৰতিৰোধ সম্পর্কে এটি আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰঃ লিংগ বৈষম্যই সমাজত সংঘাত আৰু অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত সমাজৰ পৰা শান্তি আৰু নিৰাপত্তা নোহোৱা হয়।
লিংগ বৈষম্যই নাৰীৰ মৰ্যাদা আৰু মানৱীয় স্থিতিক অবদমিত কৰি ৰাখে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে নানা ধৰণৰ প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিত জীৱন নিৰ্বাহ কৰিব লগা হয়।
লিংগ বৈষম্যই ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত শোষণৰ শক্তিশালী অস্ত্র হিচাপে ইন্ধন যোগাই আছে। শিশু, যুৱতী, বৃদ্ধাকে আদি কৰি সৰ্বস্তৰৰ মহিলা লিংগ বৈষম্যৰ বলি হোৱা দেখা যায়।
সেয়েহে এনে বৈষম্যৰ ফলত সামাজিক, ৰাজনৈতিক তথা অর্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত সৰু-ডাঙৰ বহু ধৰণৰ সংঘাত সৃষ্টি হয়। এনে সংঘাত আঁতৰ কৰি শান্তি স্থাপন কৰিব পাৰিলে আমাৰ বিশ্ব ব্যৱস্থা সর্বাংগ সুন্দৰ হ'ব বুলি আশা কৰিব পাৰি।
অৱশ্যে এনে অৱস্থাত আমি কিছুমান বিষয়ৰ ওপৰত সু-দৃষ্টি প্রদান কৰাটো অতিশয় আৱশ্যক। অর্থাৎ লিংগ বৈষম্য দূৰ কৰি শান্তি স্থাপন কৰিবলৈ হ'লে আমি তলত উল্লেখ কৰা চৰ্তসমূহ পূৰণ কৰিব লাগিব-
(ক) বিশ্বৰ প্ৰতিটো অঞ্চলৰ জনসাধাৰণ শিক্ষিত হ'ব লাগিব। বিশেষকৈ নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰ কৰিব পাৰিলে এনে বৈষম্য আৰু সংঘাত হ্রাস কৰাটো সম্ভৱ হ'ব।
(খ) যেতিয়ালৈকে নাৰী সমাজৰ প্ৰতি পুৰুষসকলৰ মনোভাৱ আৰু চিন্তাধাৰা ইতিবাচক নহ'ব, তেতিয়ালৈকে নাৰী সমাজ বৈষম্যৰ বলি হৈয়ে থাকিব। তাৰ ফলত সামাজিক অস্থিৰতাৰ লগতে সংঘাত অনিবার্য হ'ব। গতিকে নাৰীৰ প্রতি পুৰুষৰ দৃষ্টিভংগী ইতিবাচক হোৱাটো বাঞ্চনীয়।
(গ) সাধাৰণতে কোৱা হয় যে ৰাজনীতিয়ে সমাজনীতি তথা অর্থনৈতিক নীতি আৰু কাৰ্যপন্থা নির্ধাৰণ কৰে। গতিকে নাৰী সমাজক ৰাজনৈতিকভাৱে সবল কৰিব পাৰিলে, তেওঁলোকে অন্যান্য ক্ষেত্রত নিজে নিজেই স্বাৱলম্বী হ'ব পাৰিব।
(ঘ) নাৰী সমাজক পুৰুষৰ দৰে সকলো ক্ষেত্ৰতে সমান মর্যাদা আৰু সুযোগ প্রদান কৰিলে, বহু ধৰণৰ সংঘাত নিৰসন হ'ব বুলি ক'ব পাৰি।
শেষত পুৰুষ আৰু নাৰী উভয়ে হৈছে প্ৰকৃতিৰ অনবদ্য অৱদান। উভয়ৰ সহায়-সহযোগত যেনেকৈ সৃষ্টিকর্ম সংঘটিত হয়, ঠিক তেনেকৈ উভয়ৰ মাজত বৈষম্য আৰু সংঘাত থাকিলে ধ্বংস অনিবার্য হ'ব পাৰে। সেয়েহে নাৰী-পুৰুষৰ মাজৰ বৈষম্য দূৰ কৰি এখন সুস্থ-সবল প্রগতিশীল বিশ্ব ব্যবস্থা গঠন কৰিবলৈ সকলোৱে নিজ নিজ কর্তব্য পালন কৰা উচিত।
৭। লিংগভিত্তিক অসমতা নিৰসন কৰাত UNESCO ৰ চূড়ান্ত পৰামৰ্শৱলী সম্পর্কে এটি আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰঃ লিংগ বৈষম্যই সমাজত সংঘাত আৰু অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত সমাজৰ পৰা শান্তি আৰু নিৰাপত্তা নোহোৱা হয়।
লিংগ বৈষম্যই নাৰীৰ মৰ্যাদা আৰু মানৱীয় স্থিতিক অৱদমিত কৰি ৰাখে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে নানা ধৰণৰ প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিত জীৱন নির্বাহ কৰিব লগা হয়।
লিংগ বৈষম্যই ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত শোষণৰ শক্তিশালী অস্ত্ৰ হিচাপে ইন্ধন যোগাই আছে। শিশু, যুৱতী, বৃদ্ধাকে আদি কৰি সৰ্বস্তৰৰ মহিলা লিংগ বৈষম্যৰ বলি হোৱা দেখা যায়।
সেয়েহে এনে বৈষম্যৰ ফলত সামাজিক, ৰাজনৈতিক তথা অর্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত সৰু-ডাঙৰ বহু ধৰণৰ সংঘাত সৃষ্টি হয়। এনে সংঘাত আঁতৰ কৰি শান্তি স্থাপন কৰিব পাৰিলে আমাৰ বিশ্ব ব্যৱস্থা সর্বাংগ সুন্দৰ হ'ব বুলি আশা কৰিব পাৰি। লিংগভিত্তিক সাংস্কৃতিক অসমতা নিৰসন কৰাৰ UNESCO ই আগবঢ়োৱা চূড়ান্ত পৰামৰ্শৱলী এনেধৰণৰ-
(ক) আন্তর্জাতিক চনদ আৰু ঘোষণাসমূহ- সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰখন, অন্যান্য মানৱ অধিকাৰৰ আহিলাসমূহ আৰু লিংগ সমতা আৰু বিচিত্ৰতাৰ সৈতে একে শাৰীতে অনাৰ প্ৰচেষ্টা গ্রহণ কৰিব লাগে।
(খ) ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসংখ্য কাৰ্যলয়সমূহৰ দ্বাৰা লিংগ সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত সকলো এলেকাতে লিংগভিত্তিক জাতিগত বৈষম্যমূলক পৰিসংখ্যা পদ্ধতিৰ পৰিৱৰ্তন কৰা।
(গ) সাংস্কৃতিক লিংগ সমর্থিত নীতি আৰু কৌশলসমূহে যাতে সমাজৰ সকলো সদস্যক সবল কৰাৰ লক্ষ্য নির্ধাৰণ কৰি লয় তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিব লাগে।
(ঘ) যিবিলাক সামাজিক ক্ষেত্রই যেনে, শ্রেণী, জাতি, অসমর্থতা, ধর্ম, গোষ্ঠীগত, বয়স আদিয়ে গোট আৰু ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্যৰ সৃষ্টি কৰে সেইবোৰ বিষয়ৰ প্রকোপ হ্ৰাসৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব লাগে আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত অন্যান্য আন্তঃছেদকৰণক বন্ধ কৰি একত্ৰিত কৰিব লাগে।
(ঙ) পুৰুষ-মহিলা উভয়ে যাতে সিদ্ধান্ত গ্রহণ প্রক্রিয়া আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্রসমূহত, বিত্তীয় সম্পদ আৰু শিক্ষাৰ বিষয়ত, প্ৰৱেশৰ সম-অধিকাৰ উন্নয়নৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় আনুষ্ঠানিক দক্ষতাক অধিক শক্তিশালী কৰিব পাৰে তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব লাগে।
(চ) সাংস্কৃতিক আৰু সৃষ্টিশীলতাৰ ক্ষেত্ৰত মহিলা সৃষ্টিকাৰী আৰু পৰম্পৰাগত বৃত্তিধাৰীসকলৰ কাৰণে, নেতৃত্ব আৰু নিৰীক্ষণমূলক কাৰ্যৰ কাৰণে প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ লগতে এইক্ষেত্ৰত জ্যেষ্ঠ নেতৃত্বৰ স্তৰত লিংগভিত্তিক সমতা আনিব লাগে।
(ছ) লিংগৰ নতুনত্বহীন নীতি আৰু বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে প্ৰচাৰ সভাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
(জ) সমাজৰ সকলো সদস্যকে অন্তর্ভুক্ত কৰি সংস্কৃতিত লিংগ সমতাৰ বাবে কৌশলৰ বিকাশ সাধন কৰিব লাগে।
(ঝ) এনেবোৰ বিষয়ৰ আন্তঃঅধ্যয়ন গৱেষণাৰ ওপৰত সমর্থন দিব লাগে, যিবোৰ বিষয়ত দল আৰু সম্প্রদায় জড়িত থাকে।
(ঞ) লগতে ভিত্তিস্বৰূপে ক্ষমতাৰ গাঁথনি আৰু লিংগ সম্পৰ্কৰ জটিলতা আৰু বিচিত্রতা সম্পর্কে অধ্যয়ন জাৰি ৰাখিব লাগে।
৮। অর্থনৈতিক সংঘাতে হিংসাক প্রশ্রয় দিয়ে নেকি? চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: সংঘাতৰ কাৰণৰ বাবে বহুসংখ্যক কাৰক আছে যদিও অভিজ্ঞতাভিত্তিক অধ্যয়নসমূহে বিচাৰি পোৱা তথ্যমতে দুর্বল অর্থনৈতিক সম্পাদনা সংঘাতৰ উচ্চ ঘটনাৰ সৈতে জড়িত থাকে। এখন দুখীয়া ৰাষ্ট্ৰ সাধাৰণতে অতি বেছিধৰণৰ সংঘাতৰ সৈতে সহঃসম্বন্ধ স্থাপন কৰিব লগা হয়।
সংঘাতৰ ক্ষেত্ৰত যিমান সম্ভৱ সাহিত্যিক দিশত আটাইতকৈ শক্তিশালী প্রাপ্তি হ'ল বহু অর্থনৈতিক পৰিস্থিতি সংঘাত উদ্ভাৱনৰ সৈতে সম্বন্ধযুক্ত। কিছুসংখ্যক সাক্ষ্য-প্রমাণৰ ভিত্তিত শক্তিশালীভাৱে প্ৰকাশ কৰা হয় যে কাৰণ ভিত্তিক নিদের্শনাই অর্থনৈতিক পৰিস্থিতিৰ পৰা সংঘাতলৈ গতি কৰায়। ইয়াৰ উপৰি আনুভূমিক অসমতা আৰু প্রাকৃতিক সম্পদসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ প্ৰভাৱে সংঘাতৰ ভীতি বৃদ্ধি কৰে।
অর্থনৈতিক বিকাশ সম্বন্ধিত সংঘাতৰ এটা সাধাৰণ আৰু ঠেক দৃষ্টিভংগীয়ে মানৱ প্রকৃতিৰ অন্য উপাংশবোৰ অৱজ্ঞা কৰিব পাৰে। এইটো সত্য যে উচ্চ নিৰিখত বাৰে বাৰে সংঘাতৰ উত্থান আৰু ইয়াৰ লগতে সংঘাতৰ প্ৰভাৱশালী অর্থনৈতিক কাৰকসমূহে দৰিদ্ৰতা আৰু সংঘাতৰ জটিলতাৰ উপস্থিতিৰ সম্ভাৱনা থকা বুলি প্রকাশ কৰে। তদুপৰি দৰিদ্ৰতা আৰু নিম্ন জনমূৰি আয় অতিশয় বেয়া স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ পৰিণতিৰ সৈতে সম্বন্ধযুক্ত আৰু এইবোৰ পৰিণতি সংঘাতৰ ফলতে ভূগিব লগা হয়। সেয়ে সংঘাত আৰু মানৱ বিকাশৰ মাজৰ সম্পৰ্কক নিম্ন মানৱ বিকাশ সংঘাতৰ পৰিকাঠামো হিচাপে ধাৰণা কৰিব পাৰি।
অন্যান্য কাৰকৰ উপৰিও অভিজ্ঞতা ভিত্তিক অধ্যয়নত প্রকাশ পোৱা অনুসৰি দুৰ্বল অর্থনৈতিক পৰিঘটনাসমূহ সংঘাতৰ সৈতে জড়িত থাকে, আৰু দুৰ্বল ৰাষ্ট্ৰ সাধাৰণতে হিংসাৰ অধিক প্ৰকৃতিৰ সৈতে সহৱস্থান কৰে আৰু উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰত বিকাশৰ হাৰো শক্তিশালী ৰূপত সংঘাতৰ ক্ষতিৰ সৈতে সংযোজিত হৈ থাকে।
সংঘাতৰ অৰ্থনৈতিক ফলশ্রুতিবোৰ ধ্বংসাত্মক হয়। মুঠ পৰিমাণ স্তৰত, হিংসাত্মক সংঘাত, নিম্ন উৎপাদন, নিম্ন বিনিয়োগ আৰু নিম্ন বিকাশৰ সৈতে সংলগ্ন হৈ থাকে। সংঘাতৰ পৰিঘটনাবোৰ ধনী ৰাষ্ট্ৰবোৰতকৈ দুখীয়া ৰাষ্ট্ৰবোৰত বিভিন্ন সময়ত অতি উচ্চ হাৰত দেখা যায়। বিভিন্ন গৱেষণামূলক তথ্যই প্রকাশ কৰে যে সংঘাতে উৎপাদনী ফার্মবিলাকৰ অৰ্থনৈতিক কাম কাজত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায় যিটো বৈদেশিক নিয়োজিত কার্যভিত্তিক শক্তিত প্রবেশ অতি কঠিন আৰু ব্যয়বহুল কৰাৰ জৰিয়তে কৰে। একে সময়তে সাম্প্রতিক অধ্যয়নবোৰে দেখুৱাইছে যে আমদানীকৃত নিয়োজিত শক্তিত প্ৰৱেশৰ সুবিধা হ্রাসকৰণে ৰাজনৈতিক সংঘৰ্ষৰ বৃদ্ধি কৰাৰ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
ইতিমধ্যে গ্রহণীয় এইবোৰ প্ৰাপ্ত তথ্যই প্ৰদৰ্শন কৰে যে বাণিজ্য আৰু নিৰাপত্তামূলক নীতিবোৰ পৰস্পৰ সম্বন্ধযুক্ত। অন্যহাতে, সংঘাতোত্তৰ পুনৰুদ্ধাৰ নীতিসমূহে আন্তর্জাতিক ব্যৱসায়ক পুনঃপ্রতিষ্ঠা কৰে আৰু ইয়াৰ বিত্তৰ যোগানে সম্ভৱপূর্ণভাৱে অর্থনৈতিক বিকাশক উৎসাহ যোগোৱাত অধিক মাত্ৰাত ফলপ্রসূ হ'ব পাৰে। তদুপৰি, যদিহে নিৰাপত্তামূলক নীতিসমূহ বাণিজ্য সীমাবদ্ধকৰণৰ সৈতে জড়িত হয়, সেইটোৱে নেতিটোৱে নেতিবাচক অর্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
৯। অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত কিদৰে সমাজৰ স্থিৰতা আৰু বিকাশৰ পথত বাধা সৃষ্টি কৰে? উদাহৰণসহ বিস্তাৰিতভাবে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰজীৱনৰ বাবে এক গভীৰ সমস্যা। এই সংঘাতৰ মূলত কাৰণ হৈছে সম্পদৰ অসম বণ্টন, অর্থনৈতিক বৈষম্য, ৰাজনৈতিক স্বার্থ আৰু সামাজিক অসন্তুলন। যেতিয়া কোনো গোট, অঞ্চল বা ৰাষ্ট্রে নিজৰ অধিকাৰ নাপায় বুলি অনুভৱ কৰে, তেতিয়া অসন্তোষৰ সৃষ্টি হয়, আৰু সেই অসন্তোষেই সময়ৰ সৈতে সংঘাতৰ ৰূপ লয়। এই ধৰণৰ সংঘাতৰ প্ৰভাৱ কেৱল অৰ্থনৈতিক পৰিসৰত সীমাবদ্ধ নহয়, ই সমাজৰ প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰ-সামাজিক, ৰাজনৈতিক, নৈতিক আৰু পৰিবেশীয়-মাথোঁ আৱৰি ধৰে।
প্রথমত, অর্থনৈতিক সংঘাতে সামাজিক স্থিৰতা ভাঙে। সমাজৰ ভিতৰত ধনী-দৰিদ্ৰ বৈষম্যই গভীৰ বিৰোধৰ জন্ম দিয়ে। ধনী গোটৰ হাতে সম্পদৰ সংহতি ঘটাৰ ফলত দৰিদ্ৰ জনগণ বঞ্চিত হৈ পৰে। ফলস্বৰূপে সমাজ দুটা ভাগত বিভক্ত হয়-এক অংশ বিশেষ সুবিধা উপভোগ কৰে, আন অংশ অবিচাৰ আৰু দাৰিদ্র্যৰ যন্ত্রণা ভোগ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো অঞ্চলত যদি খনিজ সম্পদ বা তেলৰ উৎস থাকে, আৰু সেই অঞ্চলৰ স্থানীয় জনগণে তাৰ পৰা লাভ নাপায়, তেতিয়া তেওঁলোকে অন্যায়ৰ অনুভৱ কৰে। এই অসন্তোষে ধীৰে ধীৰে সমাজত সংঘাতৰ ৰূপ লয়।
দ্বিতীয়ত, অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাতে অর্থনৈতিক বিকাশত বিঘ্ন সৃষ্টি কৰে। যেতিয়া কোনো দেশত সম্পদ বণ্টন লৈ বিৰোধ বা যুদ্ধ হয়, তেতিয়া সেই দেশৰ উৎপাদন, বিনিয়োগ, বানিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ওপৰত বিপৰীত প্ৰভাৱ পৰে। চৰকাৰৰ আয়ে হ্রাস পায়, বিদেশী বিনিয়োগকাৰীসকলৰ বিশ্বাস হেৰুবায়, আৰু উন্নয়নমূলক কাম-কাজ স্থবিৰ হৈ পৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, মধ্যপ্রাচ্যৰ দেশসমূহত তেল সম্পদৰ ওপৰত হোৱা যুদ্ধই কেৱল অঞ্চলটোত নহয়, বিশ্ব অর্থনীতিতো ধাক্কা আনিছে।
তৃতীয়ত, এই সংঘাতে ৰাজনৈতিক স্থিৰতা নষ্ট হয়। যেতিয়া কোনো সমাজত অর্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া জনগণ চৰকাৰৰ ওপৰত বিশ্বাস হাৰায়। তেওঁলোকে ন্যায় আৰু অধিকাৰৰ দাবীত আন্দোলন কৰে, যি বহু সময়ত হিংসাত্মক ৰূপ লয়। ৰাজনৈতিক দলসমূহে ভোটৰ স্বাৰ্থত এই বৈষম্যক অধিক গভীৰ কৰি তোলে। ফলত দেশৰ ৰাজনীতি অস্থিৰ হয়, আৰু কেতিয়াবা গৃহযুদ্ধ বা সামৰিক শাসনৰ পৰ্যন্ত পৰিস্থিতি সৃষ্টি হয়।
চতুর্থত, অর্থনৈতিক সংঘাতে মানৱাধিকাৰৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। নির্দোষ জনগণক বহু সময়ত সম্পদ সংৰক্ষণৰ নামত স্থানচ্যুত কৰা হয়। বন, নদী, খনিজ বা জমি দখল কৰাৰ সময়ত স্থানীয় লোকসকলৰ জীৱন-বসতি ধ্বংস হয়। তেওঁলোকে নিজৰ পৰম্পৰাগত জীৱনধাৰা হেৰুৱায় আৰু অনিশ্চিত ভবিষ্যতৰ দিশে ঠেলি দিয়া হয়। বিশেষকৈ আদিবাসী আৰু গাঁওবাসী জনজাতিসকলে এইক্ষেত্রত অধিক ক্ষতিগ্রস্ত হয়।
পঞ্চমত, সংঘাতে পৰিবেশৰ ওপৰতো গভীৰ প্ৰভাৱ থাকে। সম্পদ-বিনিময়ৰ বিৰোধৰ ফলত বনাঞ্চল কাটি শূন্য কৰা হয়, নদী আৰু মাটিৰ প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়, আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা শোষণ চলে। যেতিয়া দুই পক্ষ সম্পদৰ অধিকাৰৰ বাবে প্রতিযোগিতা কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকে পৰিবেশৰ ৰক্ষা নহয়, বৰং শোষণৰ পথ বাছে। ফলত দীর্ঘমেয়াদী পৰিবেশগত সংকটৰ সৃষ্টি হয়।
ছষ্ঠত, অর্থনৈতিক সংঘাতে শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সমাজকল্যাণ খণ্ডও বিপদগ্রস্ত হয়। যেতিয়া কোনো ৰাষ্ট্ৰ সম্পদ বা আয়েৰে সংঘাতত মজগৰ হৈ পৰে, তেতিয়া চৰকাৰে নিজৰ মনোযোগ শিক্ষাৰ উন্নয়ন, স্বাস্থ্য সেবা বা সামাজিক ন্যায়ৰ পৰা হটায়। ফলত দেশৰ সামগ্রিক বিকাশ বাধাগ্রস্ত হয় আৰু জনগণৰ জীবনমান হ্রাস পায়।
উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতত আন্তঃৰাজ্য পানী-বণ্টন লৈ হোৱা কাবেৰী আৰু কৃষ্ণা নদীৰ সংঘাতে ভাৰতৰ দক্ষিণ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত ৰাজনৈতিক উত্তেজনা সৃষ্টি কৰিছে। এই সংঘাতৰ ফলত কৃষি উৎপাদন, বিদ্যুৎ উৎপাদন আৰু সমাজিক সম্প্রীতি দুয়োটাই ক্ষতিগ্রস্ত হৈছে। একে সময়তে, আফ্রিকা আৰু লাটিন আমেৰিকাৰ কেইবাটাও দেশত খনিজ সম্পদৰ ওপৰত হোৱা বিৰোধই গৃহযুদ্ধ পর্যন্ত পৰিস্থিতি সৃষ্টি কৰিছে।
সম্ভাব্য সমাধান: অর্থনৈতিক সংঘাত ৰোধৰ বাবে প্ৰথমে ন্যায়সঙ্গত আৰু স্বচ্ছ নীতিৰ প্ৰয়োজন। চৰকাৰে সকলো অঞ্চল আৰু গোটৰ স্বাৰ্থ একে মাপে বিবেচনা কৰি সম্পদৰ সুষম বণ্টন নিশ্চিত কৰিব লাগে। দ্বিতীয়তে, সংলাপ আৰু পৰামৰ্শৰ মাধ্যমেৰে বিৰোধৰ শান্তিপূর্ণ সমাধান সন্ধান কৰিব লাগে। স্থানীয় জনগণক সিদ্ধান্ত গ্রহণ প্রক্রিয়াত অন্তর্ভুক্ত কৰা অত্যন্ত আৱশ্যক। তৃতীয়তে, শিক্ষাৰ মাধ্যমে সচেতনতা বৃদ্ধি কৰি নাগৰিকক দায়িত্বশীল আৰু পৰিবেশ-বান্ধৱ চিন্তাধাৰাত আগবঢ়াব লাগিব। চতুর্থতে, আন্তর্জাতিক সংগঠনসমূহে উন্নয়নশীল দেশসমূহক ন্যায়পূর্ণ বাণিজ্য আৰু সম্পদ বণ্টনৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰা উচিত।
অর্থনৈতিক বা সম্পদ-বিনিময় সংঘাত সমাজৰ স্থিৰতা আৰু বিকাশ দুয়োটাৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিপদ। ই কেৱল ধনী আৰু দৰিদ্ৰৰ মাজত বিভাজন সৃষ্টি কৰে নহয়, পৰিবেশ, শিক্ষা আৰু ন্যায়ৰ ভিত্তিও নষ্ট কৰে। সেয়ে, এই সংঘাতৰ অন্ত ঘটাবলৈ সমতা, সংলাপ আৰু সহযোগিতাই একমাত্র পথ। যেতিয়া সকলো গোটে নিজৰ অধিকাৰৰ সৈতে অন্যৰ অধিকাৰকো সন্মান কৰে, তেতিয়াহে সত্যিকাৰ অৰ্থত ন্যায়ভিত্তিক, শান্তিপূর্ণ আৰু টেকসই সমাজ গঢ়ি তোলা সম্ভৱ হয়।
১০। সম্পদভিত্তিক সংঘাত সম্পর্কে বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্রাকৃতিক সম্পদ ভিত্তিক সংঘাতবোৰ হ'ল প্রাকৃতিক সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত প্রবেশ, নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা মতানৈক্য আৰু কাজিয়া।
সাধাৰণতে সম্প্রদায়ভিত্তিক প্রাকৃতিক সম্পদৰ সংঘাত থাকে। জনসাধাৰণৰ তেনেধৰণৰ সম্পদৰ বিভিন্ন ব্যৱহাৰ থাকে যেনে- বন, পানী, চৰণীয়া পথাৰ আৰু ভূমি আৰু সেইবোৰক বিভিন্নপ্ৰকাৰে নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব বিচাৰে। সেইবোৰৰ বিভিন্নপ্ৰয়োজন আৰু স্বাৰ্থৰ বিষয়ে জনাটোৱে সফল পৰিচালনাক অৱগত কৰাত সহায় কৰে। তদুপৰি সেইবিলাকৰ প্ৰভেদে সংঘাতৰ নিদের্শ কৰে, যেতিয়া-
(ক) দ্রব্যজাত সামগ্রী, অর্থনৈতিক উপকাৰ বা লাভালাভ, সম্পত্তি বা ক্ষমতা আদিৰ ওপৰত প্ৰতিযোগিতা চলে।
(খ) দলসমূহে যদিহে তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব নোৱাৰে বুলি বিশ্বাস কৰে,
(গ) দলবোৰে যদি তেওঁলোকৰ মূল্যমান, প্রয়োজন বা স্বার্থ আদি ভাবুকিৰ কবলত পৰা বুলি উপলব্ধি কৰে।
অৱশ্যে মাজে সময়ে হস্তক্ষেপ নোহোৱাকৈ এটা সংঘাত নিৰীক্ষণ কৰাটো আটাইতকৈ উত্তম হয়। কিন্তু তেনেবোৰ সংঘাত সমস্যাকেন্দ্রিক হয়। আনহাতে সম্ভাৱনাহীনভাৱে হোৱা কাজিয়া বা দ্বন্দ্ববোৰ বিপজ্জনক নহয়। যিয়েই নহওক, অন্য সময়ত যদিহে এটা সংঘাত অৱহেলা কৰা হয়, বা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ প্ৰচেষ্টা বিফল হয়, তেতিয়া এইটোৱে বিবাদ বৃদ্ধি কৰে বা অন্য ধৰণৰ প্ৰত্যক্ষ বিৰোধৰ সৃষ্টি কৰে। এটা বিবাদ সংঘটিত হয়, যেতিয়া এটা বিষয়ৰ ওপৰত সংঘাত বা ঘটনা জনাজাত হয়। এটা মতবিৰোধ এখন যুঁজ হ'ব পাৰে, কৰ্তৃপক্ষৰ ওচৰত আপীল হ'ব পাৰে বা আদালতত মোকদমা হ'ব পাৰে। কর্তৃপক্ষৰ ওচৰত আপীল হ'ব পৰা বা আদালতত মোকদমা হ'ব পাৰে। মতবিৰোধ আৰু যুঁজৰ মাজত পার্থক্য গুৰুত্বপূৰ্ণ। সকলোবোৰ বিবাদ বা মতবিৰোধে সংঘাতৰ প্ৰতিফলন ঘটাব পাৰে, কিন্তু সকলোবোৰ সংঘাতে তাৎক্ষণিকভাৱে যুঁজৰ বৃদ্ধি নকৰে। অন্যটো দীর্ঘসময় ধৰি সুপ্ত হৈ থাকে, যেতিয়ালৈকে কোনো নতুনৰ সূত্রপাত নহয় বা প্রকোপ বৃদ্ধি নহয়।
প্রাকৃতিক সম্পদজনিত সংঘাতবোৰ হ'ল প্রাকৃতিক সম্পদবোৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্রণ আৰু ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশৰ সুবিধাৰ সন্দৰ্ভত হোৱা মতবিৰোধ আৰু বিতর্ক। সেইবোৰ এটা সম্প্ৰদায়ৰ স্বাৰ্থ আৰু প্ৰয়োজনক স্পষ্ট কৰিবলৈ আৰু সম্ভৱপূৰ্ণ অন্যায় হ্রাস কৰাৰ কাৰণে লগতে সম্পদ বিতৰণৰ বৈষম্যতাক হ্রাস কৰাত সহায় কৰাৰ জৰিয়তে উপযোগি হ'ব পাৰে।
সম্পদৰ সমস্যা বা বিষয়বোৰৰ সৈতে সংঘাত কেনেদৰে সম্বন্ধযুক্ত? ভূমি আৰু প্রাকৃতিক সম্পদৰ বিষয়বোৰ প্ৰায় ক্ষেত্ৰতে কেতিয়াও সংঘাতৰ মূল কাৰণ নহয়। ভূমিসংঘাত সাধাৰণতে হিংসাত্মক হয় যেতিয়া ই বহল প্রক্রিয়া যেনে- ৰাজনৈতিক বঞ্চিতকৰণ, সামাজিক বৈষম্য, অর্থনৈতিক গুৰুত্বহীনতা আৰু পৰিৱৰ্তনৰ কাৰণে শান্তিপূর্ণ কার্য কোনো ক্ষেত্রতে ৰূপায়ণ সাধ্য নহয় বুলি কৰা উপলব্ধি আদিৰ সৈতে সম্পর্কযুক্ত হয়।
সীমিত সম্পদো সংঘাতৰ কাৰণ হ'ব পাৰে। সম্পদৰ নাটনিৰ বাবে কৰ্মচাৰীসকলে তেওঁলোকৰ কৰ্ম কৰাৰ হেতু পৰ্যাপ্ত সম্পদৰ কাৰণে প্রতিযোগিতা কৰাৰ অনুভৱ কৰে। সম্পদ নাটনিৰ পৰিৱেশত এইটোৱে সংঘাতৰ কাৰণ হয়।
সম্প্রদায়ভিত্তিক প্রাকৃতিক সম্পদজনিত সংঘাতবোৰ স্থানীয় স্তৰত সংঘটিত হ'ব পাবে, কিন্তু প্রায়েই আঞ্চলিক ৰাষ্ট্ৰীয় আনকি গোলকীয় পৰিৱেশনকাৰী জড়িত থাকে। তেওঁলোকৰ সংঘাত, ভূমিৰ ব্যৱহাৰ, বনভূমি বা মীনমহলৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত, মাছ ধৰা কাৰ্যত ব্যৱহৃত সঁজুলিৰ ক্ষেত্ৰত সম্প্ৰদায়ৰ মাজত আৰু স্থানীয় পুৰুষ-মহিলাৰ মাজত হ'ব পাৰে। সম্প্রদায়ভিত্তিক সংঘাত, চৰকাৰী নিকায় ঘৰুৱা আৰু বহুজাতিক ব্যৱসায়, ৰাজনীতিক, আন্তর্জাতিক উন্নয়নমূলক নিকায় আৰু বে-চৰকাৰী সংগঠন আদিৰ লগত জড়িত থাকিব পাৰে।
এটা বিবাদ বা মতবিৰোধ বিভিন্ন স্তৰত সংঘটিত হ'ব পাৰে। এটা স্তৰত, মূল্য সমস্যা বা বিষয়টো মানুহে নিৰ্ভৰ কৰা সম্পদৰ ওপৰত প্ৰৱেশৰ অধিকাৰ বা নিয়ন্ত্ৰণৰ কাৰণে হ'ব পাৰে। অন্য এটা ক্ষেত্রত, বিবাদ অতি গভীৰভাৱে সমস্যাৰ সৈতে সম্বন্ধিত হ'ব পাৰে, যেনে- স্বীকৃতিকৰণ, অধিকাৰ, পৰিচয় বা অংশগ্ৰহণৰ সামৰ্থতা আদি।
সংঘাতৰ তীব্রতা, দুৰ্বল যোগাযোগ, উন্নয়নমূলক নীতিৰ বিষয়তএটা সম্প্ৰদায়ৰ সদস্যসকলৰ মাজত হোৱা শংকা আৰু হতাশা, সম্পদৰ ওপৰত মালিকীস্বত্ব, অধিকাৰ, আৰু দায়িত্বৰ ক্ষেত্ৰত গোটবোৰৰ মাজত হোৱা হিংসাত্মক সংঘৰ্ষ আদিৰ ক্ষেত্ৰত অধিক পার্থক্য দেখা যায়।
এই আলোচনাই দেখুৱাই যে সম্প্রদায়ভিত্তিক প্রাকৃতিক সম্পদজনিত সংঘাতবোৰ বৰ জটিল। সাধাৰণতে বহুতো কাৰণ আৰু বহু আন্তঃসম্পর্কিত বিষয়সমূহে সংঘাতৰ মূল সমস্যাসমূহ চিনাক্ত কৰাত কঠিনতাৰ সৃষ্টি কৰে।
