Chapter 4
মানৱ বিৱৰ্তন
অনুশীলনীঃ
১। চমু উত্তৰ দিয়াঃ
(ক) কোনটো ভূ-তাত্ত্বিক যুগত মানুহৰ আৱিৰ্ভাব হৈছিল?
Answer: কোৱাটাৰনাৰি যুগৰ প্লিষ্ট'ছিন পৰ্য্যায় ভূ-তাত্ত্বিক যুগত মানুহৰ আবিৰ্ভাৱ হৈছিল।
(খ) জাভা মানুহৰ জীৱাশ্ম কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল? জাভা মানুহ কোন ভূতাত্ত্বিক যুগত বাস কৰিছিল?
Answer: জাভা মানুহৰ জীৱাশ্ম ডুবিয়ে জাভায়ে আবিষ্কাৰ কৰিছিল। জাভা মানুহে মানৱ মধ্য প্লিষ্ট’ছিন ভূতাত্ত্বিক যুগত বাস কৰিছিল।
(গ) চাৰ্লচ ডাৰউইনৰ দুখন গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।
Answer: চাৰ্লচ ডাৰউইনৰ গ্ৰন্থৰ নাম হল ―
(১) ‘Origin of Species’
(২) ‘Descent of Man’s
(ঘ) 'অষ্টেল 'পিথেকাচ আফ্রিকানাচ'ৰ জীৱাশ্ম কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
Answer: ৰেমণ্ড ডাৰ্টৈ।
(ঙ) প্লিষ্ট'ছিন ভূ-তাত্ত্বিক যুগক কেইটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে? এই ভাগসমূহ কি কি?
Answer: প্লিষ্ট’ছিন ভূ- তাত্ত্বিক যুগক তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে ভাগ কেইটা হল―
১। আৰম্ভণি প্লিষ্ট’ছিন যুগ।
২। মধ্য প্লিষ্ট’ছিন যুগ।
৩। শেষ প্লিষ্ট’ছিন যুগ।
২। জৈৱিক বিৱৰ্তন সম্পর্কে এটা চমুটোকা লিখা।
Answer: সৰল জীৱজগতখনৰ ক্ৰমাৎ পৰিবৰ্তনৰ মাজেদি আদি বিচিত্ৰ জীৱজগতখনৰ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক জৈৱিক বিৱৰ্তন বোলা হয়.
উৎপত্তি পিছত জীৱই নানা বিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি ৰূপ সলায়। সৃষ্টি আদিতে উৎপন্ন হোৱা অতি সৰল ধৰণৰ কিছুমান জীৱৰ পৰাই বিভিন্ন ভৌগোলিক সময়ত পৰিৱতিত অৱস্থাত খাপখুৱাকৈ বিভিন্ন ৰূপত বিভিন্ন জীৱৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল। ধীৰ অথচ নিশ্চিত প্ৰাকৃতিক নিয়মৰ মাজেদি সৃষ্টিৰ আদিৰ পৰা এনে বিৰ্ৱৰণ চলি আছে। লেমাৰ্ক, ডাৰউইন, ৱাইজমেন, ডি ভ্ৰিচ আদিয়ে এই সম্পৰ্ক আগবঢ়োৱা তন্ত্ৰ সমূহক একেলগে জৈৱিক বিৱৰ্তন তন্ত্ৰ বোলা হয়।
৩। মানৱ বিৱৰ্তন সম্বন্ধে চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
Answer: মানৱৰ বিৱৰ্তনৰ ইতিহাস এক দীঘলীয়া ইতিহাস। পৃথিৱীৰ সৃষ্টিৰ পৰা বহু নিযুত বৰ্ষলৈ পৃথিৱীত মানুহ নামৰ প্ৰজাতিটোৰ কোনো অস্তিত্বই নাছিল। ভূ-তাত্ত্বিক দিশৰ পৰা মেচ'জইক যুগত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল। প্ৰায় ৩৬-৪২ নিযুত বৰ্ষ পূৰ্বে স্তন্যপায়ী শ্ৰেণীৰ (Mammals) প্ৰাইমেট নামৰ এটা উপশাখা বা বৰ্গ সৃষ্টি হয়। খৰান্জীয়া বান্দৰ যেনে- গৰিলা, চিম্পাঞ্জী, গিবন, দীঘলনেজীয়া বান্দৰ, মানুহ আদি এই প্ৰাইমেট বৰ্গৰ ভিতৰত পৰে। প্ৰায় ২৪ নিযুত বৰ্ষ পূৰ্বে এই প্ৰাইমেটৰ এটা উপবৰ্গ হমিনইডৰ বিকাশ হয়। খৰানেজীয়া বান্দৰ, মানুহ এই হ'মিনইড উপবৰ্গৰ অন্তৰ্গত। হ'মিনইডসমূহৰ পুনৰ বিৱৰ্তন হৈ হমিনিড নামৰ অন্য এক জীৱৰ বিকাশ হয়। হ'মিনিডসমূহ হ'মিনিডি গোত্ৰত পৰে। হ'মিনইড আৰু হ'মিনিডৰ মাজত থকা প্ৰধান পাৰ্থক্য আছিল মগজুৰ আকৃতি আৰু খোজকঢ়াৰ ভংগীমা। হ'মিনিডৰ মগজু তুলনামূৱকভাৱে ডাঙৰ হোৱাৰ লগতে তেওঁলোকে দুই ভৰিৰ ওপৰত ভৰ দি খোজ কাঢ়িব পাৰিছিল। হ'মিনিডবিলাকৰ শৰীৰৰ আগভাগ থিয় হোৱাৰ লগতে দুই ভৰিত ভৰ দি খোজকঢ়াৰ ফলত তেওঁলোকে হাত দুখন কামত লগাব পাৰিছিল। হ'মিনিডবিলাকে হাতেৰে বিভিন্ন আহিলা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিছিল। হ'মিনিডবিলাককপুনৰ কিছুমান গণত ভাগ কৰা হৈছে। ইয়াৰে দুটা উল্লেখযোগ্য হ'ল অষ্ট্ৰল'পিথিকাছ আৰু হ'ম'। প্ৰায় ৫.৬ নিযুত বৰ্ষ পূৰিবে পৃথিৱীত অষ্ট'পিথিকাছ গণৰ আৰ্ৱিভাৱ হৈছিল। অষ্টল'পিথিকাছক প্ৰাচীনতম ৰূপৰ মানৱ হিচাপে অভিহিত কৰিব পাৰি। অষ্টল'পিথিকাছ শব্দ দুটাৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে। 'অষ্ট্ৰাল' শূ্দৰ অৰ্থ হ'ল 'দক্ষিণ ফাল' আৰু পিথেকাছৰ অৰ্থ হ'ল 'নেজবিহীন বান্দৰ' অৰ্থাৎ লেটিন শব্দ অষ্ট্ৰল'পিথিকাছৰ অৰ্থ হ'ল- 'দক্ষিণফালৰ নেজবিহীন বান্দৰ'। অষ্ট্ৰল'পিথিকাছ জীৱৰ বিকাশ চিন'জইক মহাযুগৰ অন্তৰ্গত টাৰচিয়াৰী যুগৰ উপভাগ মিঅ'চেন সমসীমাত পৰিছিল। এই জীৱসমূহৰ মগজু হ'ম'তকৈ তুলনামূলকভাৱে সৰু হোৱাৰ লগতে দাঁতৰ হনুৰ আকাৰ ডাঙৰ আছিল। অষ্ট্ৰল'পিথিকাছৰসমূহে বেছিভাগ সময় গছৰ ডালতে অতিবাহিত কৰাৰ ফলত ইহঁতে প্ৰায় চাৰিটা ঠেঙেই ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিছিল। তথাপি ইহঁতৰ শৰীৰৰ সন্মুখভাগ দীঘলীয়া হোৱাৰ লগতে ভৰিৰ হাড় ধেনুভেৰীয়া আৰু গতিশীল গোৰোহাৰ সন্ধি থকাৰ বাবে ইহঁতে দণ্ডায়মান অৱস্থাতো খোজকাঢ়িব পাৰিছিল। আধুনিক যুগটোক বিভিন্ন পণ্ডিতে 'মানৱৰ যুগ' হিচাপে অভিহিত কৰিছে।
৪। নিয়েন্ডাৰথেল মানৱৰ বিষয়ে লিখা।
Answer: ১৮৫৬ চনত জাৰ্মানীৰ ডাচেলডৰ্ফ (Düsseldorf) চহৰৰ ওচৰৰ নিয়ানডাৰ্থেল উপত্যকাৰ এটা গুহাত মানৱ লাওখোলাৰ ওপৰৰ অংশ আৰু কেইটামান হাড়ৰ অৱশেষ আৱিষ্কৃত হয়। সেই সময়ত জোহান কাৰ্ল ফুলৰট (Johann Carl Fuhlrott) নামৰ এজন শিক্ষকে উক্ত উপত্যকাৰ পৰা ভূ-তাত্ত্বিক সমল আৰু জীৱাশ্মসমূহ সংগ্ৰহ কৰি বন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শৰীৰতত্ত্বৰ অধ্যাপক হেৰমান স্কাফহাউছেনক (Hermann Schaaffhausen) প্ৰদান কৰে। স্কাফহাউছেনে এই অৱশেষবোৰ এক প্ৰাচীন মানৱৰ বুলি চিনাক্ত কৰে আৰু বিভিন্ন বৈজ্ঞানিক মঞ্চত এইবোৰ প্ৰদৰ্শন কৰে।
যদিও কেইবাজনো শৰীৰতত্ত্ববিদে এইবোৰক আধুনিক মানৱৰ অৱশেষ বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছিল, পৰৱৰ্তী সময়ত ১৮৬৪ চনত আয়াৰলেণ্ডৰ কুইনছ কলেজৰ শৰীৰতত্ত্বৰ অধ্যাপক উইলিয়াম কিঙে (William King) এই লাওখোলাটোৰ গভীৰ অধ্যয়ন চলাই ইয়াক আধুনিক মানৱৰ পৰা পৃথক এক প্ৰাচীন প্ৰজাতি বুলি সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁ এই প্ৰজাতিটোক Homo গণৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰি Homo neanderthalensis হিচাপে নামকৰণ কৰে, যিটো পৰৱৰ্তী সময়ত সকলো শৰীৰতত্ত্ববিদে গ্ৰহণ কৰে।
পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত আৱিষ্কৃত হোৱা নিয়ানডাৰ্থেল মানৱৰ উল্লেখযোগ্য জীৱাশ্মসমূহৰ তালিকা তলত প্ৰস্তুত কৰা হ’ল:
বিভিন্ন দেশত পোৱা নিয়ানডাৰ্থেল মানৱৰ অৱশেষ -
| ক্ৰ.নং | স্থান আৰু জীৱাশ্ম | আৱিষ্কৃত অৱশেষ | আৱিষ্কাৰৰ চন |
| ১ | জাৰ্মানীঃ নিয়ানডাৰ্থেল | এটা লাওখোলোৱাৰ ওপৰৰ অংশ আৰু জঁকাৰ হাড় | ১৮৫৫ |
২ | এহৰিংফৰ্ড | এটা লাওখোলাৰ অংশ, দুটা অধঃহনু কম বয়সীয়া এজনৰ জঁকা এটা | ১৯১৪-১৬ ১৯২৫ |
| ৩ | ষ্টেইন্’হেইম্ | লাওখোলা এটা | ১৯৩৩ |
| ৪ | ফ্ৰান্সঃ লা-ছেপেল অক্স-ছেইন্ট | লাওখোলাৰ সৈতে প্ৰায় সম্পূৰ্ণ কংকাল | ১৯০৮ |
| ৫ | লা-ফৰাছি | ছয়জনৰ জঁকাৰ হাড় | ১৯০৯-২১ |
| ৬ | লা-মুছটিয়াৰ | জঁকাৰ অৱশেষ | ১৯০৮ |
| ৭ | লা-কুইনা | লাওখোলা, জঁকা আৰু আন হাড়ৰ অংশ | ১৯০৮-২১ |
৮ | বেলজিয়ামঃ এঙ্’গিছ | জঁকাৰ হাড় | ১৮২৯ |
| ৯ | লা-লুনেট | অধঃহনু, কুকুৰ দাঁত, গুলফাস্থি | ১৮৬৫ |
| ১০ | স্পাই | দুটা লাওখোলা আৰু জঁকাৰ অংশ | ১৮৮৬ |
| ১১ | ইটালিঃ ছেৰ্কপেছ্টৰ | লাওখোলাৰ অৱশেষ | ১৯২৯-৩৫ |
| ১২ | মন্ট্’ছৰছিঅ’ | অধঃহনুৰ বাহিৰে সম্পূৰ্ণ লাওখোলা | ১৯২৯-৩৫ |
১৩ | যুগ’শ্লাভিয়াঃ ক্রেপিনা | প্ৰায় ২০ জনৰ কংকালৰ অৱশেষ | ১৮৯৯-১৯০৫ |
১৪ | ছেক’শ্লাভিয়ামোৰভিয়ঃ ছিপকা | অধঃহনুৰ অংশ | ১৮৮০ |
১৫ | জিৱাল্টৰঃ জিৱাল্টৰ-১ | অধঃহনুৰ বাহিৰে লাওখোলাৰ অৱশেষ | ১৮৪৮ |
| ১৬ | জিৱাল্টৰ-২ | লাওখোলাৰ অৱশেষ | ১৮২৬ |
১৭ | এছিয়া,পেলেষ্টাইনঃ গেলিল | লাওখোলাৰ অৱশেষ | ১৯২৫ |
| ১৮ | মাউন্ট কাৰমেল | প্ৰায় ২০ জনৰ জঁকাৰ অৱশেষ | ১৯৩১-৩২ |
১৯ | ইৰাকঃ ছানিদাৰ | সাত আঠজনৰ কংকালৰ অৱশেষ | ১৯৫৩-৬৫ |
| ২০ | চীনঃ মা-পা | লাওখোলাৰ ওপৰৰ অংশ | ১৯৫৮ |
২১ | আফ্ৰিকা, মৰক্কোঃ টাইজিয়াৰছ | ঊৰ্ধ্বহনু | ১৯৩৯ |
২২ | ৰাছিয়া,উজবেকিস্তানঃ টেছিক্’টাছ | লাওখোলা | ১৯৩৯ |
শেষ প্লিষ্ট’ছিন উপযুক্তৰ চতুৰ্থ তুষাৰ কাল অৰ্থাৎ উৰম্ তুষাৰ কালত নিয়ানডাৰ্থেল মানৱে পৃথিৱীত বসবাস কৰিছিল। প্রচণ্ড শীতৰপৰা ৰক্ষা পাবলৈ ইহঁতে গুহা বা শৈল আৱাসত আশ্ৰয় লৈছিল।
এই জীৱাশ্ম মানৱৰ লগত কিছুমান সংস্কৃতিক সমল আৱিষ্কৃৰ হৈছিল। প্ৰথমতে এই সমল দক্ষিণ-পশ্চিম ফ্ৰান্সৰ ডৰড’গনে (Dordogne) অঞ্চলৰ লা-মুছটেৰ নামৰ গুহা এটাত পোৱা গৈছিল। সেয়েহে এই সংস্কৃতিক মুছটেৰিয়ান সংস্কৃতি বোলা হয়। এই সাংস্কৃতিক সমলসমূহ মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তুৰ যুগৰ সংস্কৃতি। নিয়ানডাৰ্থেল মানৱে বাস কৰা গুহাত জুইহাল থকাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ইয়াৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে, সিহঁতে আহাৰ পুৰি বা সিজাই খাইছিল আৰু ঠাণ্ডাৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ জুইৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত আৱিষ্কৃত নিয়ানডাৰ্থেলৰ শৰীৰিক লক্ষণসমূহ একে নহয় যদিও কিন্তু হুটনে উল্লেখ কৰা প্ৰগতিশীল নিয়ানডাৰ্থেল তথা ৰক্ষণশীল নিয়ানডাৰ্থেল এই আটাইবোৰৰে কিছুমান উমৈহতীয়া লক্ষণ থকাৰ কাৰণে ইহঁতক একে নামকৰণ কৰা হৈছে। যেনে― জেনাছ হ’ম’ আৰু স্পেছিছ নিয়ানডাৰ্থেলেনছিছ। এইখিনিতে দুয়ো প্ৰকাৰ নিয়ানডাৰ্থেল মানৱৰ বিষয়ে তলত শ্ৰেণীকৰণ কৰি তালিকা প্ৰস্তুত কৰি দেখুওৱা হ’ল―
| ক্ৰমিক নং | প্ৰগতিশীল নিয়ানডাৰ্থেল | ৰক্ষণশীল নিয়ানডাৰ্থেল |
| ১ | এহৰিংফৰ্ড | লা-চেপেল এক্সছেণ্ট |
| ২ | ছেকপেষ্টৰ | লা- ফৰাছি |
| ৩ | মাউন্ট কাৰমেল | লা- মুছটেৰ |
| ৪ | গেলিল | লা- কুইনা |
| ৫ | ক্ৰেপিনা | স্পি মন্ট চাৰছিঅ’ |
৫। লেমার্ক কোন? লেমাৰ্কৰ মতবাদটো বৰ্ণনা কৰা। নিউকি
Answer: জৈৱ বিৱৰ্তনৰ ধাৰণা প্ৰদান কৰা প্ৰথমজন ফৰাচী বিজ্ঞানী আছিল জাঁ বেপ্টিষ্ট লেমাৰ্ক। তেওঁৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত এই মতবাদটোক 'লেমাৰ্কবাদ' বুলিও জনা যায়। তেওঁৰ এই মতবাদৰ মূল দিশসমূহ তলত ধুনীয়াকৈ বৰ্ণনা কৰা হ’ল:
আকাৰ বৃদ্ধিৰ প্ৰৱণতা: জীৱৰ শৰীৰৰ অন্তৰ্নিহিত আভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ প্ৰভাৱত সিহঁতৰ শৰীৰৰ আকাৰ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি হোৱাৰ এক স্বাভাৱিক প্ৰৱণতা থাকে, যিয়ে শৰীৰৰ অংগ-প্ৰত্যংগসমূহৰ বিকাশ আৰু পৰিচালনাত সহায় কৰে।
নতুন অংগৰ সৃষ্টি: পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে সৃষ্টি হোৱা নতুন প্ৰয়োজনবোৰ পূৰণ কৰিবলৈ জীৱৰ শৰীৰত নতুন আৱশ্যকীয় অংগৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
অংগৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰ: কোনো অংগ যদি অবিৰতভাৱে বা সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তে সেই অংগটো অধিক শক্তিশালী আৰু সুবিকশিত হৈ পৰে। আনহাতে, যিবোৰ অংগ দীৰ্ঘদিন ধৰি ব্যৱহাৰ কৰা নহয়, সেইবোৰ ক্ৰমান্বয়ে নিশকতীয়া হৈ আকাৰত হ্ৰাস পায় আৰু শেষত অকামিলা বা লুপ্ত হৈ যাব পাৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰেই নতুন নতুন জীৱৰ উদ্ভাৱন হয়।
আৰ্জিত লক্ষণৰ বংশগতি: জীৱই নিজৰ জীৱনকালত যিবোৰ নতুন অংগ সৃষ্টি কৰে বা অংগৰ যি পৰিৱৰ্তন ঘটায়, তাকেই 'আৰ্জিত লক্ষণ' বোলা হয়। লেমাৰ্কৰ মতে, এই আৰ্জিত লক্ষণসমূহ পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সিহঁতৰ সন্তানলৈ বংশানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত হয়, যাৰ ফলত প্ৰতিটো প্ৰজন্মতে এই লক্ষণসমূহ স্থায়ী হৈ পৰে আৰু কালক্ৰমত নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হয়।
৬। ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ সূত্ৰটো আলোচনা কৰা।
Answer: চাৰ্লছ ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনবাদ (Theory of Natural Selection) তত্ত্বৰ মূল দিশসমূহ তলত সুন্দৰকৈ সজাই বৰ্ণনা কৰা হ’ল:
১। অত্যাধিক জন্মহাৰ (Overproduction):
- প্ৰকৃতিৰ প্ৰায় সকলো জীৱৰ বংশবৃদ্ধিৰ হাৰ অতি বেছি। যদিও প্ৰজননক্ষম অৱস্থালৈকে জীয়াই থকা জীৱৰ সংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কম, তথাপি জন্ম পোৱা পোৱালিৰ সংখ্যা অত্যধিক হয়। খাদ্য আৰু বাসস্থানৰ সীমিত পৰিমাণৰ বিপৰীতে জীৱৰ জন্মৰ হাৰ অধিক হোৱাৰ ফলত পৃথিৱীত প্ৰাণীৰ সংখ্যা প্ৰায় একে থাকে, যাৰ মূল কাৰণ হ’ল মৃত্যুৰ উচ্চ হাৰ।
২। জীৱন সংগ্ৰাম (Struggle for Existence):
- জীয়াই থকাৰ বাবে প্ৰতিটো জীৱই প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত অবিৰত প্ৰতিযোগিতাত লিপ্ত হ’ব লাগে, যাক ডাৰউইনে 'জীৱন সংগ্ৰাম' বুলি অভিহিত কৰিছে। এই সংগ্ৰাম তিনি প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে:
- অন্তঃপ্ৰজাতি সংগ্ৰাম (Intraspecific Struggle): একে প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰাণীসমূহৰ মাজত নিজৰ অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে চলা সংগ্ৰাম।
- আন্তঃপ্ৰজাতি সংগ্ৰাম (Interspecific Struggle): খাদ্য আৰু বাসস্থানৰ বাবে ভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱসমূহৰ মাজত চলা অবিৰত সংগ্ৰাম।
- পৰিৱেশৰ সৈতে সংগ্ৰাম (Environmental Struggle): বিভিন্ন প্ৰতিকূল পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থা, যেনে— শীত, তাপ, বানপানী, ভূমিকম্প, দুৰ্ভিক্ষ বা মহামাৰীৰ লগত খাপ খাই জীয়াই থকাৰ সংগ্ৰাম।
৩। বিভিন্নতা তথা বংশগতি (Variation and Heredity):
- ডাৰউইনৰ মতে, একে জৈৱিক গোষ্ঠীৰ জীৱবোৰৰ মাজতো লক্ষণসমূহৰ কিছু পাৰ্থক্য বা বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়, যাক বিভিন্নতা বোলা হয়। এই বিভিন্নতা মূলতঃ দুই ধৰণৰ হ’ব পাৰে— অবিৰত আৰু বিচ্ছিন্ন। ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লোৱা বিভিন্নতাক ডাৰউইনে পুনৰ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে:
- উপযোগী বিভিন্নতা (Useful Variation): যিবোৰ বিভিন্নতাই জীৱক কঠিন জীৱন সংগ্ৰামত জীয়াই থাকি প্ৰকৃতিৰ বুকুত তিষ্ঠি থাকিবলৈ সহায় কৰে।
- অপ্ৰয়োজনীয় বা অসাৰ বিভিন্নতা (Useless Variation): যিবোৰ বিভিন্নতাই জীৱৰ জীৱন সংগ্ৰামত বৰ্তি থকাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো বিশেষ অৰিহণা যোগাব নোৱাৰে।
৭। সংশ্লেষিক সূত্রটো ব্যাখ্যা কৰা।
Answer: বিভিন্ন পণ্ডিতে আগবঢ়োৱা জীৱবিজ্ঞানৰ ধৰণা, চিন্তা-চৰ্চা তথা অন্যান্য সূত্ৰসমূহ একত্ৰিত কৰি প্ৰাণীৰ ক্ৰমবিকাশ বা বিৱৰ্তন সম্পৰ্কে থকা তথ্যসমূহৰ সংমিশ্ৰণত জৈৱ বিৱৰ্তনৰ যি বিস্তৃত মতবাদ উপস্থাপন কৰা হৈছে, তাকে আধুনিক সংশ্লেষিক সূত্ৰ বোলা হয়।
৮। বিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াসমূহ বর্ণনা কৰা।
Answer: বিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াসমূহ তলত বৰ্ণনা কৰা হৈছে―
(১) প্ৰাক্’তিক নিৰ্বাচন (Natural selection)
(২) উৎপৰিৱৰ্তন (Mutation)
(৩) অনুবংশিক সম্প্ৰবাহ (Genetic driff)
(৪) জিন প্ৰৱাহ (Gene flow)
(৫) প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া (Inbreeding)
প্ৰজাতিৰ উৎপত্তি আৰু বিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰভাৱিত কৰা মুখ্য কাৰকসমূহ তলত সুন্দৰকৈ বৰ্ণনা কৰা হ’ল:
১। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন (Natural Selection): প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়াই জীৱৰ মাজত আনুবংশিক বিচিত্ৰতাৰ সৃষ্টি কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত অনুপযোগী লক্ষণসমূহ নিৰ্বাচিত নহৈ ক্ৰমে বিলুপ্ত হৈ যায় আৰু তাৰ ঠাইত উপযোগী জিনৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি পায়। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনে পোনপটীয়াকৈ জিন'টাইপৰ ওপৰত প্ৰভাৱ নেপেলায়, বৰঞ্চ জীৱৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থাৰ সৈতে খাপ খাব পৰা অনুকূলনশীলতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে ক্ৰিয়া কৰে।
২। উৎপৰিৱৰ্তন (Mutation): ১৯০১ চনত ওলন্দাজ উদ্ভিদবিদ হুগ’ ডি ভ্ৰাইচে (Hugo de Vries) এই ধাৰণা আগবঢ়াইছিল। হঠাৎ বা স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে পুৰণি লক্ষণ এটাৰ পৰিৱৰ্তে নতুন কোনো লক্ষণৰ সৃষ্টি হোৱাকে উৎপৰিৱৰ্তন বোলে। এই পৰিৱৰ্তনৰ ফলত জীৱৰ বাহ্যিক লক্ষণ বা চৰিত্ৰত যি পৰিৱৰ্তন দেখা যায়, তাকেই উৎপৰিৱৰ্তন হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
৩। আনুবংশিক সম্প্ৰবাহ (Genetic Drift): কেতিয়াবা কোনো এটা লক্ষণ কোনো বিশেষ অনুকূলন ক্ষমতা নথকাকৈয়ে ঘটনাক্ৰমে এটা গোষ্ঠীৰ স্থায়ী বৈশিষ্ট্য হৈ পৰে; এনে পৰিঘটনাকে আনুবংশিক সম্প্ৰবাহ বোলে। ইয়াৰ ফলত জিনৰ বাৰংবাৰতাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটি বিৱৰ্তন সম্ভৱ হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত কোনো বিশেষ লক্ষণ ঘটনাক্ৰমে কোনো জনসমষ্টিত স্থিতি লাভ কৰিব পাৰে বা লুপ্ত হৈ যাব পাৰে।
৪। জিন প্ৰৱাহ (Gene Flow): দুই বা ততোধিক প্ৰজাতিৰ মাজত আন্তঃপ্ৰজনন বা প্ৰব্ৰজনৰ ফলত জিনৰ পাৰস্পৰিক আদান-প্ৰদান হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোৱেই জিন প্ৰৱাহ। ইয়াৰ ফলত জৈৱ বিভিন্নতাৰ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ক’কেছীয় আৰু নিগ্ৰ’ সকলৰ দৰে ভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মাজত বৈবাহিক সম্বন্ধ বা জিন প্ৰৱাহৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা লক্ষণসমূহ বংশানুক্ৰমে প্ৰবাহিত হৈ জীৱৰ মাজত বিবিধতাৰ সৃষ্টি কৰে।
৫। প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া (Reproduction): বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ আয়ুস কাল ভিন্ন হ’লেও, প্ৰজনন হ’ল সেই অত্যাৱশ্যকীয় প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ দ্বাৰা জীৱই নিজৰ অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰে আৰু এই পৃথিৱী নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে জীৱৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ থাকে।
