BSER Class 9 Sanskrit Chapter 5 Answer | Rajasthan BSER Class 9 Sanskrit Lesson 5 Answer 2025-2026 |

 Chapter- 5      सूक्तिमौक्तिकम्

1. सूक्तिमौक्तिकम् किम् अस्ति?

उत्तर:

सूक्तिमौक्तिकम् उत्तमानां सूक्तीनां संग्रहः अस्ति। अत्र जीवनस्य नैतिकमूल्यानि, आचरणस्य नियमाः, सद्विचाराः च वर्णिताः सन्ति।

2. अस्य पाठस्य मुख्यः उद्देश्यः कः अस्ति?

उत्तर:

अस्य पाठस्य उद्देश्यः विद्यार्थिनः नैतिकशिक्षां दातुं, तेषां चरित्रनिर्माणं कर्तुं, तथा सदाचारस्य महत्त्वं बोधयितुम् अस्ति।

3. खलानां मैत्री कथं भवति?

उत्तर:

खलानां मैत्री आरम्भे अत्यन्तं दृढा इव दृश्यते, किन्तु सा शीघ्रमेव क्षीणं गच्छति, यथा प्रातःकालीन छाया।

4. सज्जनानां मैत्री कथं भवति?

उत्तर:

सज्जनानां मैत्री आरम्भे लघ्वी भवति, किन्तु कालक्रमेण सा वृद्धिं गच्छति, यथा सायंकालीन छाया।

5. छायाया उपमा किमर्थं प्रयुक्ता?

उत्तर:

छायाया उपमा मैत्र्याः स्वभावं स्पष्टं कर्तुं प्रयुक्ता। छाया यथा परिवर्तते, तथैव मैत्री अपि परिवर्तते।

6. प्रियवाक्यस्य महत्त्वं किम्?

उत्तर:

प्रियवाक्यं सर्वान् जनान् तुष्टान् करोति। मधुरवचनं सम्बन्धान् सुदृढं करोति तथा समाजे सौहार्दं वर्धयति।

7. जन्तवः केन तुष्यन्ति?

उत्तर:

जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति। मधुरभाषणं सर्वेषां हृदयम् आकर्षति।

8. वचने का दरिद्रता किमर्थं नास्ति?

उत्तर:

वचनं निःशुल्कं भवति, अतः मधुरवचनं वक्तुं कश्चित् व्ययः न भवति, तस्मात् वचने दरिद्रता नास्ति।

9. धर्मसर्वस्वं किम्?

उत्तर:

धर्मसर्वस्वं एतत् अस्ति यत् यत् अस्माकं प्रति प्रतिकूलं, तत् अन्येषां प्रति न कर्तव्यम्।

10. परेषां प्रति कथं आचरणं कर्तव्यम्?

उत्तर:

परेषां प्रति सदाचारः, दया, सहानुभूति च प्रदर्शनीया। कदापि प्रतिकूलं आचरणं न कर्तव्यम्।

11. वृक्षाः किमर्थं महत्त्वपूर्णाः?

उत्तर:

वृक्षाः स्वयम् फलानि न खादन्ति, किन्तु अन्येषां हिताय फलानि ददति। ते परोपकारस्य आदर्शः सन्ति।

12. नद्यः कथं भवन्ति?

उत्तर:

नद्यः स्वच्छं, आस्वाद्यं तोयं वहन्ति तथा सर्वेषां प्राणिनां जीवनं पोषयन्ति।

13. सज्जनाः कथं भवन्ति?

उत्तर:

सज्जनाः परोपकारी, दयालवः, विनयी च भवन्ति। ते सर्वेषां हितं चिन्तयन्ति।

14. खलाः कथं भवन्ति?

उत्तर:

खलाः स्वार्थी, कपटी, दुष्टस्वभावाः च भवन्ति। तेषां मैत्री स्थिरा न भवति।

15. मैत्र्याः स्वरूपं कथं वर्णितम्?

उत्तर:

मैत्री द्विविधा अस्ति—खलानां च सज्जनानां च। तयोः स्वभावः परस्परं भिन्नः अस्ति।

16. किमर्थं मधुरवचनं वक्तव्यम्?

उत्तर:

मधुरवचनं हृदयस्पर्शी भवति तथा सम्बन्धान् सुदृढं करोति, अतः तत् सर्वदा वक्तव्यम्।

17. अस्य पाठस्य मुख्यः सन्देशः कः अस्ति?

उत्तर:

अस्य पाठस्य सन्देशः अस्ति यत् मनुष्यः सदाचारं, मधुरवचनं, परोपकारं च आचरितुं अर्हति।

18. धर्मः कथं पालनं कर्तव्यः?

उत्तर:

धर्मः सद्व्यवहारेण, सत्यपालनेन, परहितचिन्तया च पालनं कर्तव्यः।

19. कः सच्च मित्रः उच्यते?

उत्तर:

यः कालक्रमेण मैत्रीं वर्धयति, सच्च मित्रः उच्यते।

20. खलमित्रस्य लक्षणं किम्?

उत्तर:

यः आरम्भे स्नेहं दर्शयति किन्तु शीघ्रं त्यजति, सः खलमित्रः उच्यते।

21. समाजे सौहार्दं क थं वर्धते?

उत्तर:

समाजे सौहार्दं मधुरवचनैः, परोपकारेण, सदाचारेण च वर्धते।

22. वचनस्य प्रभावः कः अस्ति?

उत्तर:

वचनं हृदयम् स्पृशति। मधुरवचनं आनन्दं जनयति, कठोरवचनं दुःखं जनयति।

23. किमर्थं वाणी संयता भवेत्?

उत्तर:

वाणी संयता भवेत् यतः असाव् अन्येषां मनसि प्रभावं जनयति।

24. परोपकारः किम्?

उत्तर:

परोपकारः अन्येषां हिताय कार्यं कर्तुम् इति। एषः श्रेष्ठः धर्मः अस्ति।

25. वृक्षाणां उदाहरणं किमर्थं दत्तम्?

उत्तर:

वृक्षाः परोपकारस्य आदर्शरूपेण दत्ताः, यतः ते स्वार्थं त्यक्त्वा अन्येषां हितं कुर्वन्ति।

26. नद्याः किमर्थं आदर्शः?

उत्तर:

नद्यः सर्वेषां कृते जलं वहन्ति, अतः ताः परोपकारस्य आदर्शाः सन्ति।

27. मनुष्यः कथं आचरितुम् अर्हति?

उत्तर:

मनुष्यः सदाचारी, विनयी, दयालुः च आचरितुम् अर्हति।

28. कथं जीवनं सफलं भवति?

उत्तर:

जीवनं परोपकारेण, सदाचारेण, मधुरवचनेन च सफलं भवति।

29. कीर्तिः कथं लभ्यते?

उत्तर:

कीर्तिः सत्कर्मभिः, सदाचारेण, परोपकारेण च लभ्यते।

30. पाठस्य मुख्यः विषयः कः अस्ति?

उत्तर:

पाठस्य मुख्यः विषयः नैतिकशिक्षा, मधुरवचनस्य महत्त्वं, परोपकारः, तथा सज्जन-खलभेदः इति अस्ति।

Answer by   Dimpee Bora